معرفی ماهی قزل آلای رنگین کمان :

 قزل آلای رنگین کمان از خانواده آزاد ماهیان(Salmonide) با نام علمی  Onchorhynchus mykiss است و با نام انگلیسی Rainbow trout معروف است. در میان آزاد ماهیان این  گونه تنها گونه ای است که برای پرورش بسیار مناسب تشخیص داده شده است،چرا که در برابر تغییرات محیطی نظیر تغییر مقدار O2  و CO2 محلول در آب،آلودگیهای کم و درجه حرارت مقاوم و از سرعت رشد مناسبی برخوردار است. به علاوه این که به راحتی از غذاهای دستی مصنوعی استفاده می کنند.

این گونه را می توان به راحتی در کانالها،حوضچه های گرد،مستطیل و سیلوبی از جنس بتن یا فایبر گلاس پرورش از لحاظ ظاهری قزل آلای رنگین کمان بدن کشیده ای دارد،باله هایش توسعه یافته و تعداد آن هشت تاست. این باله ها شامل دو باله سینه ای،دو باله شکمی،یک باله مخرجی،یک باله دمی و دو باله پشتی است که یکی از آنها بالای بدن ماهی و در وسط قرار دارد و دارای اشعه است. باله پشتی دیگر کوچک و بدون اشعه و بر روی ابتدای ساقه دمی قرار دارد.

رنگ بدن این آبزی سبز زیتونی،در پشت تا خاکستری روشن و سفید در شکم با خالهای سیاهرنگ می باشد.  قزل آلای رنگین کمان دهان بزرگی دارد که هنگام

صید طعمه به علت آزاد بودن استخوانهای فکی،به مقدار زیادی باز می شود و طعمه های بزرگ را شکار می کند. دهان این ماهی بر روی فکها،سقف و زبان دندانهای تیز و به عقب برگشته ای داردکه تنها برای گرفتن و هدایت طعمه به دستگاه گوارش کاربرد دارند.

محیط زیست طبیعی قزل آلا :

این گونه ماهی،بومی حوضه آبریز بخش شرقی اقیانوس آرام از آلاسکا تا مکزیک است. با این حال به دلیل قابلیت سازگاری و مقاومت بالای این ماهی در برابر تغییرات محیطی،به تدریج به سایر نقاط دنیا که قابلیت زیستی آن را داشتند،عرضه شد. قزل آلای رنگین کمان متعلق به آبهای سرد و شفاف با بستر سنگی و سنگلاخی و شنی است.

این آبزی در شرایط طبیعی در رودخانه ها و دریاچه های سرد و خنک زیست می کند و برای تولید مثل به مناطق بالا دست رودخانه ها مهاجرت می کند. تغذیه قزل آلا به طور طبیعی از لارو حشرات،حشرات آبزی، ماهیان ریز و سایر موجودات مستقر در رودخانه ها صورت می پذیرد.

نیازهای زیستی قزل آلای رنگین کمان :

دانستن نیازهای زیستی این گونه،جهت پرورش موفق آن لازم و ضروری است به طوری که هر چه بیشتر با نیازهای زیستی قزل آلا آشنا باشیم،به همان اندازه در امر پرورشش موفق خواهیم بود.  نیازهای ضروری این ماهی عبارت است از :

1. اکسیژن : همان طور که گفته شد قزل آلای رنگین کمان به آبهای پر اکسیژن و زلال نیاز دارد و ساختن این عامل اساسی در حد مطلوب،ضامن بقا و پرورش موفق این آبزی خواهد بود. حداقل مقدار اکسیژن موجود در آب که قزل آلا به آن نیاز دارد،شش میلی گرم در لیتر است و حد مطلوب آن در فاصله 9 تا 11 میلی گرم در لیتر قرار دارد که تامین آن ضروری است.

2. حرارت : از دیگر عاملهای زیستی این ماهی دمای آب است. قزل آلا در درجه حرارتهای 12 تا 18 درجه سانتی گراد بهترین رشد را داراست. البته درجه حرارتهای بالاتر از 18 و  پائین تر از 12 نیز برای ماهی قابل تحمل است ولی برای رشد و پرواربندی این گونه مناسب نیست .

نکته قابل توجه درباره دمای آب و میزان اکسیژن این است که هر چه دمای آب بالاتر باشد قابلیت نگهداری اکسیژن در آب کاهش پیدا می کند . پس درجه حرارت آب را باید در حدی قرار داد که حلالیت اکسیژن در آن،در سطح بالائی قرار گیرد.

3. ph  :ph   آب  مورد  استفاده برای پرورش باید بین 5/6 تا 8 باشد . PH کمتر یا بیشتر از این مقدار سبب اختلال در رشد خواهد شد.

4.سرعت جریان آب :   آب ورودی از منبع به استخر چنان سرعت داشته باشد که سبب ایجاد مشکلات برای ماهیان نشود؛چرا که سرعت بالای جریان آب سبب صرف انرژی ماهیان برای مقابله با شدت جریان و حفظ تعادل و شناوری در آب می شود. از طرف دیگر کاهش بیش از حد جریان آب ماهی ها را با کمبود اکسیژن و آب سرد و زلال مواجه می سازد و مواد دفعی و سمی موجود در استخر به خوبی شسته نمی شوند. به عبارت دیگر تهویه به خوبی صورت نمی گیرد.

مناسب ترین سرعت جریان آب برای قزل آلا بین 2تا5 سانتی متر در ثانیه است.

5. منابع آبی :  تا کنون منابع آبی مختلفی برای پرورش قزل آلا معرفی شده است که از آن جمله می توان از رودخانه،نهر،چشمه،قنات و چاه نام برد.

مناسب ترین منبع آبی برای پرورش قزل آلا،چشمه های سقوطی است چرا که تمیز و شفاف و پر اکسیژن است و آلودگی ندارد . و اما آب چاه اکسیژن پائینی دارد و قبل از مصرف باید هوادهی شود . آب رودخانه ها و نهرها در بعضی موارد حاوی آلودگی است که باید در مصرف آن احتیاط کرد.

چشمه ها:

در برسی آب ابتدا باید منابع آب را شناخت . مهمترین منابع آبی که در کارگاه ها مورد استفاده قرار میگیرند چشمه ها هستند که چشمه ها دارای ویژگی های خاصی هستند . به عنوان مثال تغییرات درجه حرارت آن ها در طول سال در مظهر چشمه (c0 2-1±) هستند و تغییرات دبی کمی دارند ، دارای کدورت ، منابع آلودگی و یخبندان نیز نمی شوند .

انواع چشمه ها :

الف – چشمه های سقوطی : که در آنها پس از این که آب از مظهر چشمه خارج می شود با شیب تندی به طرف پایین بستر حرکت می کند . چشمه های سقوطی در جهت شیب به سرعت حرکت می کنند و سفیدی رنگ آب به علت ورود بیش از حد هوا در داخل آب است . از ویژگی این چشمه ها ، بر خورد زیاد آب با هوا با سرعت زیاد می باشد که از نظر اکسیژن ، آب به حد اشباع می رسد . از طرفی چون سرعت جریان آب زیاد است مانع رسوب گذاری در طول بستر می شود . هم چنین گیاهان در بستر آن ها قدرت رویش ندارند. از این مظر چشمه های سقوطی یکی از با ارزش ترین چشمه ها است که از نمونه آن در ایران چشمه دشت ارژن است.

ب- چشمه های حوضچه ای: در این موارد ، آب چشمه از گودالی در آمده و در جهت شیب به طرف پایین دست حرکت می کند . آب خیلی آرام از مظهر چشمه خارج شده و چندان نمی تواند اکسیژن در یافت کند . قابلیت رسوب گذاری داشته و از این لحاظ مواد غذایی و خاک و برگ در کف حوضچه رسوب می کند و اکسیژن موجود در آب مصرف می شود . گیاهان در این چشمه ها رشد خوبی دارند و این گیاهان تغییرات PH را در طول شبانه روز به وجود می آورند . این چشمه از دیدگاه مصرف آب در پرورش در درجه سوم اهمیت قرار دارد . چشمه آتشکده در استان فارس از این نمونه است . درجه حرارت در این چشمه حوضچه ای بین 15-5/14 درجه سانتیگراد است و از نظر درجه حرارت برای پرورش مناسب است .

ج-چشمه های بینابینی : این نوع چشمه ها خصوصیات بینابینی دارند . در این نوع چشمه ها هم گیاه وجود دارد و آب حالت جریان ملایم دارد . بنابراین از دیدگاه پرورش ماهی در درجه دوم قرار دارد . نمونه معروف این چشمه ، چشمه دیمه و ده چشمه در استان جهار محال بختیاری ( که درجه ی حرارت آن نیز در طول سال تقریبا 10 درجه سانتی گراد می باشد ) است . در کنار آن نیز مزارع پرورش ماهی قزل آلا احداث شده است .

د- چشمه های گسترده : این چشمه ها معمولا آب موقت دارند و مجرای خروجی مشخصی ندارند . مقدار آب آن ها کم است و از دیدگاه پرورش آبزیان اهمیتی ندارند . بزرگترین کارگاه های پرورش و تکثیر قزل آلا در کنار چشمه های سقوطی قرار دارند .

2-نهر و رود خانه ها :

از نظر مشخصات هیدرولوژیکی دارای ویژگی های خاصی است : تغییرات دبی در آن ها زیاد است که این عامل مشکلی در کارگاه تکثیر محسوب می شود . از نظر اقتصادی حداقل دبی مطرح است . ویژگی دیگر تغییرات درجه حرارت است .مشکلات دیگر این است که همواره کارگاه متاثر از این است که رود خانه در چه وضعیتی قرار دارد . مثلا آلودگی رودخانه ها باعث از بین رفتن ماهی ها در کارگاه می شود . اگر در اطراف رودخانه سنگ های سخت آبرفتی وجود داشته باشد آن رودخانه برای پرورش قزل آلا مناسب نیست . رودخانه هلیل رود که در آن اتفاقا آب رودخانه نیز زیاد است اما رنگ آب رودخانه حالت خاصی دارد و آجری شکل است از این دسته محسوب می شود . اگر در رودخانه ای تغییرات دبی رود خانه زیاد باشد ، آن منطقه برای پرورش ماهی مناسب نیست چون احتمال سیلاب در این مناطق زیاد است و برای جلوگیری از سیلاب ها و جا به جایی بستر رودخانه ها ، بستر سازی ومهار کردن منابع آنها یکی از مهمترین روش ها است .

سد ها ودریاچه ها :

از نظر استفاده و از نظر ویژگی مانند آب های جاری (نهر ها ورودخانه ) است با این تفاوت که در سد ها و دریاچه ها نوسانات PH(به طرف قلیایی ) به ویژه در تابستان ها به علت فعالیت های فتو سنتزی گیاهان بیشتر است .مثلا اگر ورودی رودخانه ای که وارد  سد می شود دارای سنگ های تیز و زمخت باشد آن رودخانه برای تکثیر طبیعی ماهی مناسب نیست . در ضمن هر چقدر آب دارای رنگ آبی متمایل به سبز باشد دریاچه برای پرورش ماهی مناسب است . دریاچه نئور در نزدیگی اردبیل از بهترین دریاچه های ایران برای پرورش ماهیان قزل آلا است .

آب های زیر زمینی :

این آب ها از نظر مشخصات شبیه چشمه ها هستند و دارای اکسیژن کمی . مواد معلق و کدورت در آب وجود ندارد عیب کلی این قسمت ، پمپاژ آب است که کاری بس مشکل و گران است . در این آب ها ، پمپاژ کردن آب بسیار پر هزینه و کاری ریسکی است ، ریسک کردن از نظر منابع آب برای قزل آلا بسیار خطرناک است . آب های زیر زمینی از لحاظ یکنواختی درجه حرارت اهمیت دارد.برای استفاده از آب های زیر زمینی کار مناسب در پرورش قزل آلا استفاده از چاه های آرتزین است چون مقدار آب در این چاه ها قابل ملاحظه است.

رابطه میزان آب و تولید :

رابطه بسیار نزدیکی میان این دو بر قرار است . در ازای ورودی یک لیتر آب در ثانیه 50 تا 120 کیلو گرم ماهی قزل آلا می توان در سال تولید کرد . اختلاف بین دو رقم 50 تا 120 به کیفیت آب بستگی دارد و هر چه کیفیت آب بهتر باشد رقم تولیدی بیشتر است . رابطه میان کیفیت و کمیت آب قابل جابه جایی است به این معنا که یک آب با کیفیت بالا

 مقدار آن را می توان کم کرد ولی برای آب های با کیفیت پایین باید مقدار آب زیاد باشد . در درجه حرارت ثابت هر اندازه ماهی کوچک تر باشد تراکمش کمتر است چرا که نیاز اکسیژنی بچه ماهیان بیشتر است و میزان 02  محلول کاهش می یابد . معمولا قزل آلا بخشی از نیاز های معدنی خود را از محیط می گیرد و از این نظر آنهایی که دارای املاح بیشتری هستند ، مناسب ترند . آزادماهیان پرورشی در آب شور بسیار سریع رشد می کنند به طوری که ماهی را در آب شیرین پرورش داده و سپس مقدار آب شیرین را کم کرده و به مقدار آب شور اضافه کرده تا ماهی به شرایط دریا عادت کند.

6. مواد غذایی :  غذای مورد استفاده باید از ارزش غذایی بالایی برخوردار باشد و بتواند نیازهای ماهی را تامین کند. به علاوه اینکه سبب رشد سریع آن شود. برای این منظور غذای تهیه شده باید حاوی همه گروه مواد غذایی نظیر پروتئین،چربی،هیدرات کربن

ویتامین و مواد معدنی باشد که نیاز به هر یک از این گروه مواد غذایی بسته به سن ماهی متفاوت است .

مکان یابی :

مکان یابی از عوامل مهم و محوری پرورش قزل آلا ست که اگر در این امر دقت نشود،نه تنها پرورش موفق نخواهد بود بلکه کل سرمایه گذاری انجام شده با خطر مواجه خواهد شد

لذا باید با صرف وقت فراوان و پس از بررسی همه جانبه،مکان مورد نظر را انتخاب کرد. برای رسیدن به این هدف موارد زیر را باید مد نظر قرار داد :

1. اقلیم : شرایط آب و هوایی منطقه مورد نظر برای احداث کارگاه باید به گونه ای باشد که با پرورش قزل آلا سلزگاری داشته باشد؛یعنی نه آنقدر گرم باشد و نه آنقدر سرد باشد که پرورش قزل آلا را محدود کند.

2. توپوگرافی :منطقه مورد نظر باید طوری باشد که حتی المقدور کمترین عملیات خاک برداری  و تسطیح در آن صورت پذیرد. ازطرف دیگر زمین باید طوری انتخاب شود که امکان آبگیری حوضچه ها به صورت ثقلی وجود داشته باشد،در غیر این صورت نیاز به پمپ آب خواهد بود که باز هم سرمایه گذاری را تا حدودی محدود می سازد.

3. امکانات محل : مکان مورد نظر در مرحله اول باید به یکی از راههای ارتباطی به شهرهای بزرگ برای خرید غذا،بچه ماهی،دارو،فروش ماهیان بازاری و ... نزدیک و از امکاناتی بظیر برق،تلفن و آب بهداشتی برخوردار باشد.

4. منبع آب : هر چه کارگاه و منبع آبی مورد استفاده به هم نزدیکتر باشند،مفیدتر خواهد بود.البته بهتر است در محل کارگاه یک یا چند حلقه چاه برای مواقع ضروری حفر شود چرا

که در طول دوره پرورش ممکن است با مواردی نظیر کاهش جریان و مقدار آب،آلودگی  منبع آبی و گل آلود شدن منبع مورد استفاده مواجه شویم.

5. مالکیت محل احداث کارگاه : از نکات مورد توجه در احداث کارگاه مالکیت زمین است اگر زمین مالکیت مشخصی نداشته با به صورت اجاره کوتاه مدت باشد،سرمایه گذاری در آن منطقی نخواهد بود،چرا که اصل سرمایه اولیه صرف طراحی و ساخت سازه ها و تاسیسات آن می شود.

احداث حوضچه های پرورشی :

قبل از احداث حوضچه ها و تاسیسات مورد نیاز،مشخص کردن ظرفیت کارگاه ضروری است. ظرفیت کارگاه با توجه به مقدار آب ورودی به کارگاه تعیین می شود به این صورت که به ازای هر 10 لیتر بر ثانیه آب ورودی،ظرفیت یک تن پرورش ماهی بازاری را در نظر می گیرند و از طرف دیگر به ازای هر یک تن ظرفیت کارگاه، 100 متر مربع فضای مفید در نظر می گیرند.

پس از تعیین ظرفیت کارگاه ابتدا زمین را مسطح و آن را بر حسب محل ورود و خروج آب و تاسیسات جانبی آن تسطیح و شیب بندی می کنند. بعد از تسطیح منطقه،برای احداث حوضچه ها در محل مورد نظر به مقدار لازم خاکبرداری می کنند.

برای ساخت دیواره های حوضچه ها و کانالها می توان از بتن مسلح(همراه میل گرد) یا غیر مسلح(همراه آجر یا بلوک) استفاده کرد. باید توجه کرد که ساخت سازه ها و حوضچه ها به گونه ای باشد که شیب ملایمی از محل ورودی تا خروجی(2 تا 5 درصد)داشته باشد.

برای جلوگیری از ماهیهان هرز،آشغال و خروج ماهیان از حوضچه ها،توریهایی تعبیه شود.

  آماده سازی حوضچه ها قبل از ماهی دار کردن :

قبل از آبگیری و ماهی دار کردن استخرها باید این موارد را مورد توجه قرار داد :

1- اگر برای اولین بار از حوضچه ها و کانالهای کارگاه استفاده می شود،باید قبل از آبگیری کلیه مصالح اضافی و مواد مصرفی اضافی آنها جمع آوری و حوضچه ها و کانالها شستشو داده شوند.

2- اگر برای بار دوم یا چندم است که از استخر استفاده می شود،باید قبل از آبگیری،کلیه کانالها و حوضچه ها تمیز و ضد عفونی شوند بعد از ضد عفونی کردن استخرها اقدام به برقراری جریان آب می کنیم تا مواد اضافی که برای ضد عفونی به کار برده شده است،شسته و از محل دور شوند.

3-قبل از آبگیری حوضچه ها حتما ورودیها و خروجی های آنها کنترل و از نصب توری در آنها اطمینان حاصل شود.

4- 24 ساعت بعد از آبگیری استخرها می توان حوضچه های پرورشی را ماهی دار کرد.

 حمل و نقل بچه ماهیها به استخرهای پرورشی :

مرحله اول در شروع پرورش ماهی،تهیه و انتقال بچه ماهیهای خریداری شده با حداقل تلفات به کارگاه پرورشی است.  در گام اول باید سعی کرد تا بچه ماهیان مورد نیاز از کارگاهی تهیه شوند که گواهی بهداشت داشته باشند و سلامت بچه ماهیان مورد نیاز را تضمین کند و همچنین باید سعی کرد تهیه بچه ماهیها از نزدیکترین محل به کارگاه پرورش ما صورت بگیرد.

به طور کلی دوروش برای حمل بچه ماهیان از محل فروش تا حوضچه ها توصیه می شود:

1- حمل با کیسه های نایلونی :برای این منظور از کیسه های نایلونی ضخیم دو یا سه لایه استفاده می شود؛به این ترتیب که ابتدا 25 درصد کیسه های نایلونی را از آب استخر حاوی بچه ماهیها پر می کنیم. سپس به نسبت 10 تا 20 کیلوگرم در متر مکعب درون کیسه ها، بچه ماهی وارد می کنیم. بعد از خالی کردن هوای موجود در کیسه نایلونی،این فضا را توسط اکسیژن موجود در کپسول اکسیژن پًر می کنیم(یعنی 75 درصد باقیمانده فضا).

 سپس درٍ کیسه نایلونی را با نخ می بندیم. کیسه های آماده شده به این صورت را می توان در کارتن قرار داد یا به همین صورت توسط وسیله نقلیه حمل شوند. بعد از حمل کیسه های حاوی بچه ماهی به محل کارگاه مورد نظر،برای همدما شدن آب درون کیسه ها و حوضچه ها و جلوگیری از استرس بچه ماهیها،آنها را درون حوضچه ها قرار می دهیم و بعد از گذشت نیم ساعت،کیسه ها را پاره و بچه ماهیان را در حوضچه ها رها می کنیم.

2. حمل توسط مخزن : برای این منظور به یک مخزن پلاستیکی یا فلزی (استیل،آلومینیوم) تمیز که برای همین منظور ساخته شده باشد، نیاز است. قبل از آبگیری مخزن بهتر است آن را ضد عفونی کنیم. این روش بیشتر برای حمل بچه ماهیها در مسیر های طولانی به کار می رود. روش کار بدین صورت است که ابتدا لوله های سوراخدار را که به لوله مرتبط به کپسول اکسیژن مرتبط است،درکف مخزن قرار می دهیم،سپس مخزن مورد نظر را با آب موجود در استخر پًر می کنیم و شیر کپسول اکسیژن را باز می کنیم.

سپس با توجه به ظرفیت مخزن به آن بچه ماهی اضافه می کنیم ( 10 تا 20 کیلوگرم به ازای هر متر مکعب ). نکته قابل توجه در روش دوم این است که آب موجود در مخزن حتما باید دارای چرخش باشد،لذا برای این منظور از یک پمپ کوچک در بالای مخزن استفاده می شود. در این روش نیز مانند روش اول،قبل از خالی کردن بچه ماهیها در استخر حتما باید آب موجود در حوضچه ها و تانکر همدما شود.

نکته : برای حمل بچه ماهیها به حوضچه ها باید توجه کرد که 48 ساعت قبل و 24 ساعت بعد از حمل و نقل بچه ماهیها از غذا دهی به آنها خودداری شود.

تغذیه ماهیان پرورشی :

در تغذیه قزل آلا دو نوع غذا می تواند مورد استفاده قرار گیرد :

غذای تر : در گذشته که علم تغذیه آبزیان و ماهی مانند امروز پیشرفت نکرده بودند،ماهیان با غذاهای موجود تغذیه می شوند. غذای تر به غذایی گفته می شود که از رطوبت بالایی برخوردار باشند و شامل احشای دام،جگر،طحال،ماهی تازه و غیره است. استفاده از این گروه مواد غذایی خود مشکلاتی برای پرورش دهنده فراهم می آورد بنابراین مصرف این غذاها را برای ماهیان پرورشی محدود می کند.

خریداری،حمل و نقل،نگهداری،نحوه مصرف،احتمال آلودگیهای انگلی و قارچی و میکروبی آلوده کردن استخرها،کامل نبودن آنها از لحاظ نسبتهای گروههای مواد غذایی و بالا بودن ضریب تبدیل** از معایب استفاده از غذاهای تر است. هنگامی که غذای تر به داخل

حوضچه های پرورشی اضافه می شود،به طور کامل به مصرف ماهیها نمی رسد و مقادیری از آن در کف حوضچه ها رسوب می کند و باعث کدورت آب شده ضمن اینکه سبب گرفتگی توریهای خروجی و بروز مشکلاتی نیز می شود.

2 . غذای خشک : مقدار مواد غذایی موجود در غذای قزل آلا طوری طراحی می شود که دارای 40 تا 50 درصد پروتئین،10 تا 15 درصد چربی، 10 درصد قند و مقدار کمی ویتامین و عناصر معدنی باشد .حجم باقیمانده غذا نیز توسط پر کننده ها،نظیر کنجاله تکمیل می شود. تهیه،حمل و نقل،نگهداری و مصرف این گروه از غذاها بسیار ساده است و ماهیان پرورشی به راحتی از آن استفاده می کنند. در مصرف غذا نکاتی حائز اهمیت است که حتما باید مد نظر قرار گیرد :

- اندازه غذای مصرفی برای ماهیان پرورشی در سنین مختلف بسیار مهم است بطوری که اگر اندازه غذای مصرفی بزرگتر از اندازه دهان ماهی باشد،نمی تواند مورد مصرف قرار گیرد.از طرف دیگر اگر اندازه غذا کوچک باشد به خوبی توسط ماهیان دیده و صید نمی شود به علاوه این که ماهی انرژی زیادی صرف گرفتن غذا می کند که این امر سبب کاهش رشد و هدر رفتن انرژی ماهی خواهد شد.

- مقدار غذای اضافه شده به حوضچه های پرورشی نیز از نکات مهم است. اگر غذا به مقدار کافی در اختیار ماهیها قرار نگیرد،رشد ماهیها محدود و سرعت رشد آنها کند خواهد شد. از طرف دیگر اگر غذا بیش از حد نیاز ماهی در حوضچه ریخته شود،در کف حوضچه ها جمع می شود و آلودگی آب و بستر حوضچه ها را به همراه خواهد داشت.

- دفعات غذا دهی نیز باید با رعایت اندازه ماهی باشد،به طوری که هر چه اندازه(سن)ماهی کوچک تر باشد دفعات غذا دهی بیشتر و مقدار آن کمتر و از طرفی هر چه سن ماهی بزرگتر باشد،دفعات غذادهی کمتر و مقدار غذا بیشتر خواهد شد.

صید ماهیان پرورشی :

بعد از 6 تا 8 ماه از شروع دوره پرورشی،یعنی هنگامی که وزن ماهیان به 250 تا 300 گرم رسید،اقدام به صید آنها می شود. در هنگام صید باید پاره ای از موارد زیر را رعایت کرد :

- بازاریابی ماهیان کارگاه قبل از عملیات صید؛

- قطع کردن تغذیه ماهیها 48 ساعت قبل از صید؛

- صید ماهیان در ساعات اولیه روز؛

- متوقف نکردن جریان آب در زمان صید؛

- شست و شوی ماهیان در سبدهای پلاستیکی توسط آب؛

- حمل و انتقال ماهیهای صید شده به بازار در اسرع وقت؛

- استفاده از وسیله نقلیه مناسب برای انتقال ماهیها به بازار.

هوادهی در حوضچه های پرورشی :

فراهم کردن اکسیژن در طی دوره پرورشی از نیازهای اساسی قزل آلا است. همان طور که گفته شد، آب ورودی به کارگاههای پرورش قزل آلا باید از میزان اکسیژن بالایی(9تا11 میلی گرم در لیتر)برخوردار باشد، به همین جهت برای جبران کمبود اکسیژن در حوضچه های پرورش متراکم قزل آلا از هوا دهی استفاده می شود. به طور کلی آب دو نوع اکسیژن دارد،یک اکسیژن ترکیبی که جزء ساختمان مولکول آب است و نوع دیگر،اکسیژن محلول در آب است که با مولکولهای آب پیوند ضعیفی برقرار می کند و همین نوع اکسیژن به

 مصرف تنفس ماهی می رسد. فراهم ساختن اکسیژن محلول در آب به طرق مختلف صورت می گیرد :

الف – تامین اکسیژن محلول در آب از طریق وارد کردن هوا در آب : در این روش با تزریق هوا در آب می توان اکسیژن محلول در آب را بالا برد،زیرا میزان اکسیژن آب همواره  از هوا کمتر است و در نتیجه با وارد کردن هوا در آب،اکسیژن جذب آب می شود و مقدار اکسیژن آن بالا می رود. در این خصوص می توان از لوله های سوراخ دار و سنگ هوا در کف استخر،که توسط لوله ای به کمپرسور هوا متصل است استفاده کرد .

ب – تامین اکسیژن محلول در آب از طریق وارد کردن آب در هوا : در این روش برای جبران کمبود اکسیژن در آب،آب را در معرض هوا قرار می دهند.

یکی از روشهای این کار استفاده از لوله های سوراخ دار در بالای استخرهای پرورشی است. بدین ترتیب که لوله های سوراخ دار در طول (یک طرف یا دو طرف) استخر قرار می گیرد. سپس آب ورودی به لوله ها از طریق یک دستگاه پمپ،با فشار از سوراخها بر روی سطح آب استخرها پاشیده و باعث افزایش اکسیژن محلول در آب می شود.

روش های تولید قزل آلا (Oncorhynchus mykiss)

یکی از راه های افزایش میزان رشد و بهبود کیفیت گوشت ماهی، عقیم سازی آن است. هم زمان با افزایش سن ماهی دستگاه تناسلی آن (بیضه و تخمدان) نیز شروع به رشد می کنند و بعد از گذشت مدتی بخش فراوانی از انرزی غذای مصرفی ماهی، صرف تولید مثل می شود و لذا میزان رشد بدن کاهش می یابد و ضریب تبدیل غذا (FCR) بالا می رود؛ یعنی به ازای مصرف مقدار مشخص غذا، افزایش رشد چندانی در مقایسه با قبل از پدیده بلوغ مشاهده نمی شود. علاوه بر این هم زمان با پدیده بلوغ در ماهی، کیفیت گوشت آن کاهش می یابد؛ چرا که میزان پروتئین و چربی در گوشت کاهش یافته و جای آن را آب پر می کند. این چربی و پروتئین صرف تولید تخمک و اسپرم می شود و به همین خاطر گوشت ماهی حالت تردی و کیفیت خود را از دست می دهد.همچنین با شروع بلوغ جنسی مقاومت ماهیان در برابر انواع بیماری های باکتریایی و عفونی کاهش می یابد و به خاطر تغییراتی که در بافت پوست و پوشش دستگاه گوارش ماهی پدید می آید، آمادگی ابتلا به بیماری در ماهی افزایش می یابد.به علاوه به هنگام بلوغ تغییرات شکلی در ماهی پدید می آیدکه از بازارپسندی آن می کاهد. به عنوان مثال در قزل آلای رنگین کمان و سایر آزاد ماهیان رنگ بدن تیره می شود و فک ماهی نر انحناء می یابد.لازم به ذکر است که این تغییرات ناشی از بلوغ، در جنس نر شدیدتر است. بر اساس همین دلایل، امروزه در آبزی پروری صنعتی سعی بر این است که به نوعی جلوی پدیده بلوغ جنسی ماهی گرفته شود یا حتی الامکان به تأخیر انداخته شود که مهمترین روش این کار عقیم کردن ماهی است.هدف دیگر حذف جنس نر از جمعیت ماهیان پرواری است؛ چرا که جمعیت های تمام ماده مزایای فراوانی چه از لحاظ میزان رشد و نیز کیفیت دارا می باشند.مهمترین روش برای تولید ماهی عقیم، القاء تریپلوئیدی بر روی آن است. یعنی تولید ماهیانی که به جای 2n کروموزم، دارای 3n کروموزوم می باشند.ماهی تریپلوئید از لحاظ تولید مثلی عقیم است و به نظر می رسد که باید انرژی را که در حالت عادی صرف تولید مثل می نماید، صرف رشد سلول های بدن کند. اما تحقیقات دانشمندان ثابت کرده است که در بسیاری از انواع آزاد ماهیان از جمله قزل آلای رنگین کمان، تنها جنس ماده تریپلوئید کاملا عقیم است ولی جنس نر هرچند قادر به تولید مثل نیست، انرژی زیادی را صرف تولید بیضه و اسپرم می نماید؛ اگرچه این اسپرم از لحاظ کروموزومی معیوب است ولی انرژی فراوانی صرف تولید آن می شود. نتیجه این که تنها آزادماهیان تریپلوئید ماده برای آبزی پروری مناسب می باشند وجنس نر برای این منظور مطلوب نیست و باید به نوعی از جمعیت حذف شود. بنابر این برنامه اصلی برای پرورش صنعتی آزاد ماهیانی مثل قزل آلای رنگین کمان باید در جهت تولید جمعیت تمام ماده سمت و سو یابد. حال در این جا به مهمترین روش های تولید جمعیت تمام ماده و تولید جمعیت تریپلوئید اشاره می شود که با تلفیق این دو تکنیک جمعیت تریپلوئید تمام ماده تولید می شود.

- تولید قزل آلای رنگین کمان تریپلوئید:

یک روش تولید ماهیان تریپلوئید، آمیزش ماهی تتراپلوئید(4n) با ماهی دیپلوئید(2n) است. برای این منظور ابتدا باید ماهی مولد تتراپلوئید تولید کنیم که خود این کار چند سال زمان می برد و نیز تولید ماهی تتراپلوئید و طریقه تشخیص و جداسازی آن ها کار چندان ساده ای نیست.روش دوم که ساده تر و کاربردی تر و در مقیاس صنعتی قابل انجام است، استفاده از انواع شوک ها بر روی تخم لقاح یافته ماهی است. از جمله این شوک ها، شوک شیمیایی، شوک فشار هیدرواستاتیک و شوک حرارتی است. بهترین روش شوک دهی که بازدهی بالایی دارد، استفاده از شوک فشار هیدرواستاتیک است؛ ولی به خاطر تجهیزات ویژه ای که این روش نیاز دارد، در مقیاس تجاری چندان قابل توصیه نیست. روش ساده تر و کاربردی تر که بازده نسبتا بالایی هم دارد، استفاده از شوک حرارتی است که برای قزل آلای رنگین کمان که یک ماهی سردابی است، از شوک گرمایی استفاده می شود. بدین منظور پس از لقاح اسپرم و تخمک و گذشت زمان مشخص، تخم های ماهی را به مدت معینی در دمای مشخص قرار می دهند. اگر این کار به درستی و در دما و زمان کاملا حساب شده انجام گیرد، منجر به تولید ماهی تریپلوئید می شود و در غیر این صورت ماهی معمولی تولید می شود و درصد بسیار بالایی از تخم ها نیز از بین می روند. دما و زمان مذکور بسته به شرایط آب و هوایی هر منطقه(فشار هوا و دمای آب) و برای انواع نژاد های مختلف قزل آلای رنگین کمان، متفاوت است و باید برای هر منطقه و هر نژاد بطور جداگانه محاسبه و بدست آید.

- تولید جمعیت تمام ماده:

برای تولید جمعیت تمام ماده روش های متعددی وجود دارد که یکی از آن ها استفاده از هورمونوتراپی مستقیم است که به دلیل مضرات هورمون برای مصرف کننده ماهی(انسان) در پی دارد، روش معمولی نیست و در بسیاری از کشورها ممنوع می باشد.روش ساده تر وکاربردی تر که در مقیاس صنعتی در دنیا مطرح می باشد، استفاده از ماهیان ماده نرسازی شده یا نرهای تغییر جنسیت یافته است که اصطلاحا به آن ها Neomale می گویند. بوسیله آمیزش اسپرم این ماهیان با تخمک ماهیان ماده معمولی، می توان به جمعیت تمام ماده دست یافت.برای تولید مولدین نر Neomale از تیمارهای هورمونی مانند 17- آلفا متیل تستوسترون، بر روی بچه ماهی استفاده می شود. در واقع این روش، هورمونوتراپی غیر مستقیم است و بنابر این هیچگونه اثر سوئی بر روی مصرف کننده ندارد. این روش یکی از معمولترین روش های موجود در جهان است و امروزه از این طریق میلیون ها بچه ماهی تمام ماده در سراسر دنیا تولید و وارد چرخه پرورش و مصرف می شود. میزان دوزاژ مصرفی هورمون بسته به شرایط محیطی و نژاد ماهی متفاوت است و باید با آزمایشات اولیه مقدار آن تعیین شود؛ چرا که در غیر این صورت ممکن است نتایج عکس دهد و یا بازده تولید مولد Neomale بسیار کاهش یابد.با ترکیب و تلفیق روش های فوق یعنی ایجاد جمعیت تریپلوئید بوسیله شوک حرارتی و ایجاد ماهی تمام ماده با استفاده از نرهای Neomale ، می توان به جمعیت تریپلوئید دست یافت که از هر جهت برای آبزی پروری مناسب تر است و منجر به افزایش میزان و سرعت رشد ماهی، کاهش ابتلا به عفونت و بیماری های ناشی از بلوغ، کاهش ضریب تبدیل غذا و افزایش بازده غذای مصرفی می شود.این روش سال ها است که در دنیا مورد استفاده آبزی پروران است و در کشور ما آزمایشات اولیه آن انجام شده و بررسی های بیشتر نیز در حال انجام است.

منبع: پایگاه دانشگاه شیلات هرمزگان

نقش استخرهای پرورش ماهی در تولید ماهی قزل آلا
بحث عملی استفاده از استخر در تولید ماهی قزل آلا، نگهداری آبی است که در آن ماهی زندگی می کند. علاوه بر آنکه مشکل استخرهای پرورش ماهی می تواند در میزان تولید تأثیر گذار باشد، جریان آب ورودی، سرعت جریان آب در استخر، سرعت تعویض آب، حجم مفید مخزن و ... از اهمیت زیادی برخوردار می باشد.

1-1- طبقه بندی استخرهای پرورش ماهی :
براساس طبقه بندی هیدرولیکی استخرهای پرورش ماهی به شرح زیر طبقه بندی می گردند.

1-2- استخرهای دراز (آبراهه ای) raceway
این استخرها چرخشی نبوده و جریان آب در آنها به طور خطی انجام می گیرد. این استخرها از گذشته به طور سنتی برای پرورش ماهی قزل آلا استفاده شده است. در حال حاضر بیشتر قزل آلای کشور در این تیپ استخرها تولید می گردد. در سیستم های آبزی پروری پرورش متداول که محدودیت آب وجود ندارد این تیپ استخرها توصیه می گردد.

1-3- مبانی طرح هندسه ا ی استخرهای آبراهه ای :
در استخرهای (آبراهه ای) raceway آب از یک انتها استخر وارد و از جهت دیگر خارج می گردد. نسبت پیشنهادی استاندارد برای ابعاد هندسی این استخرها عبارت است از :
عمق (4/0 – 3/0) = (طول 10 – 7) = 1 عرض
نسبت های دیگر ابعاد هم استفاده شده است اما بازده هیدرولیکی مخزن در ابعادهای غیراستاندارد کاهش می یابد.
استخرهای (آبراهه ای) raceway دارای خصوصیات زیر می باشند :
با عبور جریان به صورت خطی در امتداد طولی استخر سبب می شود :
الف – گرادیان غلظت مواد در طول استخر به تدریج به سمت پائین دست افزایش یابد.
ب – کیفیت آب در ورودی استخر در بهترین شرایط و در خروجی استخر در بدترین شرایط قرار خواهد گرفت.
ج – تعویض آب زیاد بوده به طوریکه هر 10 الی 15 دقیقه یکبار تعویض آب وجود دارد.

1-4- مزایای استخرهای (آبراهه ای) raceway :
الف – مناسب برای مدیریت در تولید :
استخرهای آبراهه ای به دلیل نسبت دسترسی بالا و همچنین یکنواختی در عمق و عرض استخر در ملاحظات مدیریت تولید و کنترل کیفیت بهداشت ماهیان دارای امتیاز بالایی می باشند.
ب – ساده سازی :
1. در استخرهای آبراهه ای انجام عملیات رقم بندی، تجمیع و همچنین تقسیم بندی و نگهداری گروههای مختلف به راحتی انجام می شود.
2. در این استخرها به دلیل قابلیت ساخت پهلو به پهلو، دیوار مشترک، استفاده بیشینه از سطح هزینه های احداث نسبتاً پائینی دارند.

ج – قابلیت استفاده به صورت سری :
در این نوع استخرها جهت افزایش بهره وری از میزان آب ورودی، استخرها را به صورت سری با حداقل اختلاف ارتفاع 40 سانتی متر می سازند. در این روش آب بخشی از اکسیژن از دست رفته را بازیافت می کند و بدین ترتیب می توان در استخرهای ردیف پائینتر استفاده نمود.
تجربه نشان داده است با در نظر گرفتن سرعت خودپالائی 15 دقیقه در هر مخزن استفاده از تعداد 2 سری مناسب بوده و حداکثر 3 سری پیشنهاد می گردد.

5-1- مبانی مدیریت در استخرهای آبراهه ای :
در استخرهای آبراهه ای جهت تأمین اکسیژن در هر المان از حجم مخزن، نیاز به سرعت جریان 2 الی 4 سانتی متر می باشد. این مقدار سرعت جریان عملاً جایگزین سرعت مورد نیاز جهت خودشوئی و حذف جامدات که محدوده سرعتی معادل 15 الی 30 سانتی متر در ثانیه تنظیم و حجم سازه های خط انتقال آب و منبع تأمین کننده جریان را کاهش داد. با به کار بردن چنین روشی به دلیل ترسیب فضولات و غیره لازم می گردد که هرچند مدت سطح آب را پائین آورده و شستشو انجام پذیرد.

استخرهای گرد :
این استخرها توسط آبزی پروران متعددی مورد استفاده قرار گرفته است در این استخرها جریان آب چرخشی و در حول محور مرکزی استخر می باشد. این مدل استخرها برای پرورش گونه های متنوع تری از ماهیان مناسب تر هستند.

مزایای استخرهای گرد :
استخرهای گرد دارای مزایای زیر می باشند :
همگن بودن محیط به دلیل سرعت جریان چرخشی بالا که در این استخرها امکان آن می تواند فراهم شود. محیط یکنواخت در تمامی سطح تقریباً فراهم شود.
فرصت شنا و حرکت پایان ناپذیر در جهت جریان و یا خلاف آن استفاده از این پدیده سبب می شود گونه های متنوع تری از ماهیان را پرورش داد.
ایجاد جریان گردشی مناسب برای تجمع و تخلیه فضولات به طرف خروجی مرکز.

معایب استخرهای گرد :
به دلیل عدم دیواره مشترک بین استخرها نیاز به فضای بیشتری می باشد.
جابه جائی ماهیان در حالت تجمع در کنار صافیها و توریها خود به نحوی مشکل است.
دوره درمان به دلیل عدم شرایط بهترین کیفیت آب طولانی تر می باشد.

مبانی طرح هندسی استخرهای گرد :
حد اپتیمم نسبت به قطر به عمق به از دیدگاه هیدرولیکی نسبت به 1:3 الی 1:5 می باشد و حداکثر این مقدار را 1 : 10 در نظر می گیرد. در این استخرها برای به دست میزان اپتیمم خودپالائی، جریان ورودی، چه به وسیله یک لوله از حاشیه داخلی یا بوسیله لوله ای سوراخ دار در شعاع دایره ایجاد می گردد باید با افق زاویه 20 الی 50 درجه داشته باشد. این مقدار زاویه، گردش افقی و عمودی را در تعادل نگه می دارد. در صورتی که در این استخرها از نسبت قطرها بزرگتر استفاده شود استفاده از دستگاههای هواده جریانی همانند Force می تواند بسیار مؤثر باشد.
در استخرهای گرد مقدار جریان ورودی و همچنین تعداد هواده ها به گونه ای در نظر گرفته می شود تا بزرگترین شعاع در حد سرعت شنا باشد (30-15 سانتی متر در ثانیه)
به دلیل آنکه جریان در استخرهای گرد به صورت سیلکونی به طرف مرکز می باشد با نزدیک شدن جریان به سمت مرکز استخر سرعت خطی آن کاهش یافته و ماهی امکان انتخاب سرعت دلخواه را پیدا خواهد نمود.
سرعت بهینه شنا برای ماهی قزل آلا برابر است :
(طول ماهی) L Í (2 - 5/0) = V

v (سرعت جریان برحسب سانتی متر در ثانیه)

در استخرهای گرد نیاز به تعویض آب در حد بالا همانند استخرهای raceway نمی باشد. در این استخرها با خروج 5 الی 10 درصد جریان از کف مقدار قابل ملاحظه ای از رسوبات بار معلق را می توان از سیستم خارج نمود و ما بعدالتفاوت آب بعد از انجام مراحل مختلف پالایش وارد سیستم آب می گردد. بازده سیستم تخلیه مضاعف وقتی است که مدفوع ماهی دستکاری نشده و سریعاً رسوب کند.

انواع دستگاههای هواده و کاربران :
در ا ستخرهای پرورش ماهی جدایی از نوع و شکل هندسی استخر، یکی از روشهای مقدماتی افزایش تولید تأمین نیاز اولیه ماهی یعنی اکسیژن می باشد در صورتیکه مقدار آب ورودی به استخرهای پرورش ماهی را نتوان تأمین نمود می توان توسط انواع دستگاههای هواده این نیاز را تأمین نمود. نکته ای که در بحث هوادهی در استخرها حائز اهمیت می باشد آن است که از چه تعداد دستگاه هواده با چه مشخصاتی در کدام نقطه از استخرها استفاده گردد.

عوامل مؤثر در تخمین نوع، تعداد و جانمایی دستگاههای هواده عبارتند از :
متوسط وزن ماهی موجود در استخر.
بیوماس ماهی در استخر.
هندسه استخر و ابعاد آن.
مقدار آب ورودی آب تازه.
مشخصات فیزیکی و شیمیایی آب.
ارتفاع محل از سطح دریا.
وضعیت عمومی استخر و تراکم ماهی.
الف – وزن ماهی موجود در استخر
بررسیها نشان می دهد متوسط وزن ماهی در انتخاب نوع و مشخصات دستگاههای هواده حائز اهمیت می باشد.
چنانچه از دستگاههای هواده پروانه جریان خطی استفاده شود، باید مقدار سرعت جلوبرندگی پروفیل جریان به گونه ای باشد که مقدار پروفیل سرعت در طول مسیر جریان از حداکثر دو برابر طول ماهی بیشتر نگردد.

ب – بیوماس ماهی در استخر
یکی از عللهای عمده در تعیین تعداد و نوع دستگاههای هواده مقدار بیوماس ماهی موجود در استخر می باشد.
ماهی جهت انجام عمل متابولیسم و هضم غذا، اکسیژن موجود در استخر را مصرف نموده و CO2 را به عنوان محصول تجزیه مواد آلی توسط آبششهای خود به محیط خارج هدایت می نماید.
ماهی قزل آلا همچنین در نتیجه هضم غذا آمونیاک را به عنوان محصول نهایی متابولیسم پروتئین تولید می کند. بنابراین هرقدر مقدار بیوماس موجود در استخر افزایش یابد، از یک طرف مقدار اکسیژن موجود در استخر کاهش و از طرف دیگر مقدار CO2 و آمونیاک موجود در استخر افزایش می یابد.
با در نظر گرفتن مبحث فوق پیشنهاد می گردد که نوع، تعداد و جانمائی دستگاههای هواده در استخر به گونه ای در نظر گرفته شود که تمامی معیارهای فوق را در حد استانداردهای تعریف شده قرار گیرد.

ج – هندسه استخر و ابعاد آن
مشکل و ابعاد هندسی استخرها در انتخاب نوع، تعداد جانمائی دستگاههای هواده مؤثر می باشد. به طور مثال در استخرهای گرد و شکلهای مشابه آن به جهت جلوگیری از تغییر شکل پروفیل سرعت جریان استفاده از دستگاههای هواده مدل قارچی پیشنهاد نمی گردد. در این استخرها به دلیل عبور آب ورودی کم در پیرامون محیطی استخر، استفاده از هواده های جریانی در نزدیکی محل ورودی آب که به صورت مماس بر محیط استخر نصب شده پیشنهاد می گردد.
در خصوص استخرهای آبراهه ای Raceway استفاده از هواده های پروانه ای و یا خطی به دلیل جلوگیری از تشکیل سیکلونهای موضعی و کاهش بار معلق موجود در استخر توصیه می گردد در فاصله x.
از ورودی استخر نصب گردد. در این تیپ استخرها توصیه میگردد در فاصله بیش از 1:3 انتهایی x از هیچ مدل دستگاههای هواده استفاده نگردد.
د-مقدار آب ورودی تازه
یکی از معایارهای مهم در انتخاب نوع، تعداد و جانمایی دستگاههای هواده، مقدار آب ورودی تازه به استخرها می باشد. به طور معمول می توان بیان نمود هر چقدر مقدار آب ورودی تازه به استخر بیشتر باشد مشکلات استخرها در خصوص کنترل عواملهای حیاتی کاهش می یابد، لذا در یک منبع آبی بدون محدودیت پیشنهاد می گردد حداکثر تراکم ماهی را با ظرفیت آب ورودی با روش کنترل اکسیژنی بالانس گردد. از آنجائیکه اکثر منابع آبی مورد بهره برداری دارای دبی پائین تری نسبت به تقاضای می باشند، پیشنهاد می گردد کمبود وضعیت اکسیژنی را با در نظر گرفتن سایر عواملهایی دیگر، توسط دستگاههای هواده بالانس نمایند.

هـ - مشخصات فیزیکی و شیمیایی آب
مشخصات فیزیکی و شیمیایی آب به طور غیرمستقیم در انتخاب نوع و دستگاه های هواده تأثیر گذار می باشد. مشخصات فیزیکی در پرورش ماهی غالباً شامل کدورت، بار معلق و دمای آب می باشد در خصوص عواملهای شیمیایی، کلیه مقادیر غلظتهای مندرج در جدول استاندارد قابل ملاحظه بوده ولی بیشتر عواملهایی همچون PH، سختی کل، درجه قلیائیت، شوری، CO2 ، نیتریت و نیترات از اهمیت خاصی در استفاده از برنامه ریزی دستگاههای هواده برخورد می باشند.
و - ارتفاع از سطح دریا
موقعیت سایت از نظر ارتفاع از سطح دریا حائز اهمیت می باشد. ارتفاع به دو شکل در بحث هوادهی تأثیرگذار می باشد :
مقدار قابلیت حلالیت گازها در آب.
حداکثر عمقی که می توان هوادهی نمود.
به طور عمومی هر چه قدر ارتفاع محل مزرعه پرورش ماهی پست تر باشد میزان قابلیت حلالیت اکسیژن محلول در آب بالاتر بوده و در نتیجه مقدار اکسیژن بیشتری در واحد حجم آب در دسترس ماهی قرار خواهد گرفت.
در این شرایط امکان استفاده از تعداد کمتر دستگاههای هواده در یک مزرعه وجود خواهد داشت. مبحث دوم زمانی مطرح باشد که خواسته در عمقهای متفاوت هوادهی انجام پذیرد محاسبات نشان می دهد در مزارع پرورش ماهی که دارای تراز ارتفاعی، همسطح دریا هستند پائین تر از عمق 1 متر هوادهی انجام نشود و همچنین در ارتفاعات 1200 متر از سطح دریا در عمقهای بیشتر از 2 متر هوادهی صورت نپذیرد.
بنابراین چنانچه از پمپهای هواده پروانه ای که جریان خطی جلو برنده ایجاد می کنند، استفاده می شود جهت جریان آب به گونه ای تنظیم گردد که حبابهای جریان به عمق های بیشتر از مقدار تعریف شده نفوذ ننماید.

ز – وضعیت عمومی استخرها و تراکم ماهی
تغییرات شبانه روزی بر روی وضعیت عمومی استخرها تأثیر گذار می باشند. اگر چنانچه در استخری فیتوپلانکتون، جلبکها و ... در دیواره و بستر استخرها وجود داشته باشند، (استخرهای خاکی قزل آلا) در چنین شرایطی به دلیل تولید گاز CO2 و مصرف اکسیژن در شب توسط عوامل ذکر شده (استفاده از دستگاه های هواده) را در شب ضروری می سازد. در استخرهای بتنی قزل آلا (عمومیت بیشتری دارد) در یک مدیریت صحیح عوامل فوق ناچیز بوده و تعداد هواده بر مبنای حداکثر کمبود ظرفیت اکسیژنی در آن مقطع زمانی محاسبه و به کار می رود.
چنانچه از دستگاه های هواده پاروئی، پروانه ای یا عمودی به عنوان هواده استخر استفاده می شود پیشنهاد می گردد جهت جلوگیری از تغییرات رفتار ماهی که به استرس آن می انجامد از 50 درصد ظرفیت حداکثر تراکمی استفاده گردد. چنانچه از دستگاه های دیفیوزرها هواده همانند :
لوله های تراوا یادیفیوزرهای لوله حبابی یا بشقابی استفاده می شود. حداکثر تراکم پیشنهادی بدون استرس 75 درصد ماکزیمم ظرفیت تراکمی پیشنهاد می گردد.

انواع دستگاههای هواده :
الف – هواده پاروئی Paddle Wheel
ب – پمپهای هواده پروانه ای Propeller Aspirrator Pomp
ج – پمپهای عمودی Vertical Pomp
هـ - اسپری پمپها Pump Sprayer
و – دیفیوزرهای هواده Diffused
در هر دستگاه هواده باید مقادیر و مشخصه های ذیل به درستی تعریف شده باشد.
STOR : مقدار شدت اکسیژن قابل انتقال به آب (کیلوگرم اکسیژن در ساعت kgo2/h)
SAE : راندمان استاندارد دستگاه هواده (کیلوگرم در کیلووات ساعتkgo2/Kw/h )
مثال : دو دستگاه هواده با مشخصات زیر ارائه شده است راندمان کدامیک بیشتر است.
محاسبات نشان می دهد راندمان دستگاه A بیشتر است. بنابراین با به کار بردن دستگاه A انرژی کمتری مصرف شده تا مقدار اکسیژن مورد نیاز جبران گردد.
SAE
جهت انتخاب نوع هواده و محاسبات نیازمندیهای آنها در استخر لازم است که مقادیر STOR و SAE در شرایط عملکرد واقعی اندازه گیری شود.
تعریف راندمان واقعی دستگاه هواده (AAE)
AAE ( Actual Aeration Efficency)
هر دستگاه هواده با درنظر گرفتن مقداری دمای آب، درصد شوری DO و ورودی به دستگاه هواده دارای درصدی از راندمان خواهد بود.
تغییرات درصد شوری آب در محیط های پرورش قزل آلا غالباً کمتر از 10 گرم در لیتر می باشد در چنین شرایطی ضریب اصلاحی شوری چنانچه آب کاملاً شیرین باشد 95 درصد دارای شوری 10 ppt باشد 5/10 درصد لحاظ می گردد.
راندمان هواده های در تأمین اکسیژن موردنیاز استخرهای پرورش ماهی قزل آلا به دو عامل دیگر یعنی درجه حرارت و مقدار DO در دسترس ماهی قزل آلا بستگی دارد. در محاسبات مربوط به تعداد و محل نصب دستگاههای هواده ده سعی می گردد که دستگاه هواده در محلی نصب شود که اکسیژن در نقطه انتهائی، آستانه تحمل ماهی ( DO=6ppm ) باشد. اگر فرض شود چنین شرطی در استخر رعایت شده متوسط تغییرات راندمان دستگاه درحد 35 درصد خواهد بود.
تغییرات دمایی در میزان راندمان دستگاههای هواده مؤثر می باشد. چنانچه دمای آب حدود 5 درجه سانتی گراد باشد، ضریب اصلاحی آن حدود 4/1 و چنانچه دمای آب 20 درجه سانتی گراد باشد ضریب اصلاحی آن به 85/0 می رسد.

معرفی و پرورش ماهی سفید

مقدمه :

ماهی سفید مهمترین ماهی استخوانی دریای خزر بوده و با توجه به ارزش غذایی بالا، کیفیت عالی گوشت و لذیذ بودن مورد توجه صیادان، ساحل نشینان و مردم کشور ما و حتی سایر کشورهای حاشیه دریای خزر می باشد . طول عمر این ماهی در دریای خزر 10-9 سال بوده و صید سالیانه این ماهی معمولاً از 10 مهرماه شروع و تا 10 فروردین ماه ادامه می یابد.ماهی سفید در حوزه ایرانی دریای خزر دارای دو فرم بهاره و پائیز بوده و برای تخم ریزی و تکثیر طبیعی وارد منابع آب شیرین رودخانه ها و تالاب های حاشیه این دریا می شود.

رده بندی:

راسته : کپور ماهی شکلان Cypriniformes
خانواده : کپور ماهیان Cyprinidae
جنس : ماهی سفید Rutilus
گونه : ماهی سفید Rutilus frisii kutum
نام انگلیسی: Kutum
نام روسی: Kutuma
نام فارسی: ماهی سفید
نام محلی: ماهی سفید

تاریخچه صید در حوزه ایرانی دریای خزر

صید و بهره برداری از ماهیان دریای خزر از زمانهای بسیار دور توسط حاشیه نشینان این دریا و عمدتاً توسط روسها انجام گرفته است. پس از تسلط اعراب بر ایران تا قرن چهارم هجری از وضعیت صید و صیادی در حوزه ایرانی دریای خزر اطلاعات موثقی دردست نیست و اولین اطلاع را ابولقاسم بن حوقل از مردم بغداد در سال 340 هجری قمری در کتاب صورت الارض ابن حوقل داده است. وی در این کتاب با ترسیم نقشه دریای خزر و ترسیم حدود گیلان (دیلم) و طبرستان می نویسد که مردم این دیار پیوسته با تکلمی تند بوده و غذای ایشان عمدتاً برنج ، ماهی و سیر است.با ظهور حکومت آل بویه ماهیگیر از گیلان و گسترش قلمرو آنان تا عراق عجم (اراک) از سال 324 تا 447 هجری قمری صید و صیادی درحوزه ایرانی دریای خزر رونق خوبی داشته است.در زمان حکومت صفویان در ایران از روسیه به ایران از طریق رودخانه ولگا ، بحر خزر و مرداب انزلی انواع خز و چرم خام، چیت، پارچه کتانی، آهن، مس، مصنوعات فلزی و شیشه ای، کاغذ تحریر و اسحله وارد شده و از ایران ماهی خاویاری، سوف و ماهی سفید به روسیه ارسال می گردید.پس از شکست فتحعلی خان قاجار در سال 1241 از سپاه روس تزاری و بستن عهدنامه ننگین ترکمنچای و جداشدن شهرهای نخجوان، شیروان و باکو از ایران، امتیاز صید در دریای خزر نیز به دولت تزاری واگذار گردید. برابر یادداشتهای خوچکوکنسول دولت تزاری در سال 1219 هجری خورشیدی صیادان روس در گیلان 101112 عدد ماهی خاویاری و 271800 کیلوگرم خاویار صید نموده و از بابت آن 3972 تومان به حاکم وقت پرداخت نمودند.در زمان محمد شاه قاجار و بر اساس نیاز مالی، دولت میرزاآقاسی در اثر فشار دولت روسیه تزاری امتیاز صید و بهره برداری از دریای خزر را به حاج ابراهیم دریابیگی که تبع روسیه بود با حق امتیاز صید ماهیان خاویاری و استخوانی به ازای سالیانه 14000 تومان، واگذار کرد. از مبلغ 14000 تومان حق اجاره سالیانه فقط 4000 تومان مربوط به رودخانه سفیدرود بود که این مقدار نشان دهنده میزان صید انبوه انواع ماهیان سفید، سوف، سس و خاویاری در این رودخانه بوده است.میرزا تقی خان امیرکبیر در زمان صدارت خود در سال 1265 هجری قمری به بهانه عدم پرداخت اجاره بها قرارداد فوق را لغو نموده و امتیاز بهره برداری را به یک ایرانی به نام ولی بیگ با اجاره بها سالیانه 25 هزار تومان واگذار نمود.در سال 1293 هجری قمری حاج میرزا حسن خان سپه سالار امتیاز کلیه امور شیلاتی وصید در دریا و رودخانه ها و تالاب انزلی را از شاه اجاره نموده و آنرا چهارماه بعد به یک بازرگان تبعه روسیه بنام استفان مارتینویچ لیانازوف با اجاره سالیانه 50 هزار تومان واگذار نمود. در سال 1302 قرارداد حق بهره برداری از ماهیان دریای خزر توسط لیانازوف بمدت 25 سال دیگر تمدید شد.پس از مرگ استفان لیانازوف در سال1314 هجری قمری پسرش گئورگی جانشین وی شد و قرارداد بمدت 25 سال دیگر تمدید شد. قرارداد لیانازوف پسر تا سال 1917 میلادی پابرجا بود و در این مدت لیانازوف اقدام به ساخت تاسیسات وسیعی شامل کشتی های سردخانه دار، کارگاه های شور کردن و دودی کردن ماهی، سردخانه، کارگاههای تور بافی، تاسیسات اداری و تولید برق در شهرهای بندر آستارا، بندرانزلی، بندر کیاشهر و بندر ترکمن نموده و در تاسیسات شیلات جمعاً 4200 نفر را بکار مشغول کرد که حدوداً 3000 نفر آنها از اتباع روسیه تزاری بودند. لیانازوف در این مدت با غارت ذخایر ماهی در دریا، رودخانه ها و تالاب انزلی سود سرشاری را برد.در سال 1327 هجری قمری سردار منصور صید ماهیان استخوانی در رودخانه ها و دریا را به مبلغ 22 هزار تومان از لیانازوف اجاره کرد و به مبلغ 80 هزار تومان به صیادان اجاره داد بشرط اینکه کلیه ماهی های سوف صید شده بصورت مجانی در اختیار لیانازوف قرار گیرد.پس از انقلاب بلشویکی و بدنبال تاسیس حکومت شوروی در روسیه، قرارداد لیانازوف لغو و شرکت مختلط صید ماهی ایران و شوروی تاسیس شد و بمدت 25 سال برای شرکت فوق امتیاز بهره برداری صادر گردید. از جمله وقایع این دوران تصرف شهر بندرانزلی و توقیف اموال شیلات توسط حکومت جنگل بود.در 12 بهمن 1331 هجری شمسی دوران بهره برداری شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی خاتمه یافته و شیلات توسط مرحوم دکتر مصدق ملی اعلام گردید ودر سال 1332 لایحه قانونی اساسنامه شرکت سهامی شیلات ایران تهیه و به تصویب رسید.پس از ملی شدن شرکت سهامی شیلات ایران، این شرکت به وزارت دارایی ملحق گردید و در سال 1346 با تشکیل وزارت منابع طبیعی به آن وزارتخانه واگذار شد. در سال 1352 با انحلال وزارت منابع طبیعی شیلات ایران به وزرات کشاورزی و در سال 1366 به فرمان رهبر کبیر انقلاب از وزرات کشاورزی منتزع و به وزارت جهاد سازندگی واگذار گردید. در سال 1379 با ادغام وزارتین جهاد سازندگی و کشاورزی شرکت سهامی شیلات به وزارت جهاد کشاورزی منتقل و در سال1384 از حالت شرکت سهامی شیلات خارج و به سازمان شیلات ایران تبدیل گردید.در مدت استفاده از امتیاز صید و بهره برداری از ماهیان دریای خزر و رودخانه ها توسط لیانازوف صید ماهیان خاویاری عمدتاً در دریا و توسط تورهای گوشگیر پنبه ای و صید ماهیان استخوانی در رودخانه ها توسط شیل یاکلهام انجام می گرفت.در زمان تشکیل شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی صید ماهیان استخوانی و خصوصاً ماهی سفید توسط تورهای پره تراکتوری در 40 شرکت تعاونی در سواحل استان های گیلان و مازندران انجام می شد. از سال 1358 علاوه بر تورهای پره از تورهای گوشگیر کاپرونی و نایلونی نیز برای صید ماهی سفید استفاده شده و از سال 1376 بدلیل صدمات وارده از سوی تورهای گوشگیر به ذخایر با ارزش ماهیان خاویاری از طریق صید انبوه بچه ماهیان و ماهیان خاویاری نارس و غیر استاندارد این روش در دریای خزر ممنوع و در حال حاضر صید ماهیان استخوانی و ماهی سفید در دریای خزر بصورت رسمی و قانونی توسط 150 شرکت تعاونی پره ساحلی انجام می گیرد.

مشخصات ظاهری:

فرم بدن دوکی شکل و از طرفین فشرده ، قسمت پشت تیره رنگ، طرفین نقره ای روشن و ناحیه شکمی سفید رنگ می باشد. دارای پنج سری باله شامل دو باله سینه ای ، دو باله شکمی ، یک باله پشتی ، یک باله مخرجی و یک باله دمی هموسرک می باشد .مشخصات کلیدی آن برای شناسایی به شرح زیر است. 62;G.r.8-12 D III 9;A III 10;L.1.53
دارای دندان حلقی یک ردیفی 5-6 ، گاهی 5-5 یا 6-6 ، دهان نیمه زیرین با پوزه متحرک و فاقد سبیلک ، فلس ها دایره ای شکل(سیکلوئیدی) به اندازه متوسط ، ارتفاع بدن کمتر از طول سر یا برابر آن و طول باله مخرجی بزرگتر از ارتفاع آن است.اندازه بیشینه طول این ماهی 71 سانتیمتر با وزن 4 کیلوگرم ، میانگین طول 45 سانتیمتر و میانگین وزن 1100 گرم می باشد. این ماهی در دوطرف بدن دارای خط جانبی با فرمول LL بوده که ازسر پوش آبششی تا انتهای ساقه دمی کشیده شده است . کمان آبششی واجد 12-8 عدد خار آبششی می باشد.در این ماهی در فصل تخمریزی ، جنس نر برروی سر و اطراف بدن واجد برجستگی های سفید خاری شکل شده که اصطلاحاً به آن لباس عروسی می گویند چشم دارای لبه آزاد و برای دیدن فواصل نزدیک بکار رفته و در تغذیه و جهت یابی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.در جلو و طرفین پوزه دو سوراخ بینی وجود دارد که در جلوی چشم ها واقع شده و هر سوراخ بینی توسط یک چین پوستی به دو بخش تقسیم می شود. کف حفره بینی از اپتیلوم بویایی پوشیده شده و هنگام شنای ماهی آب از طریق بخش قدامی سوراخ بینی وارد و ازبخش خلفی آن خارج شده و این امر باعث تحریک سلولهای بویایی می شود.اندام شنوایی از گوش داخلی تشکیل یافته و توسط استخوانهای Weber با کیسه شنا در ارتباط بوده و موجب تقویت صدا می شود. این ماهی از حس شنوایی نسبتاً قوی (HZ 700-17( برخوردار است.کیسه شنا در ماهی سفید دو قسمتی بوده و بخش عقبی آن تیز یا نوک داراست و توسط لوله ای بنام مجرای پنوماتیک به پشت مری متصل میگردد (Weber 1991)

روش های صید ماهی سفید:
صید ماهی سفید در حوزه ایرانی دریای خزر و منابع آبی وابسته به این دریا توسط حدوداً 12000 نفر صیاد به روش های زیر انجام می گیرد.
1- صید با تورهای گوشگیر ثابت دریایی
2- صید با تور پره ساحلی
3- صید با تور گوشگیر شناور دو جد اره

صید با تورهای گوشگیر ثابت دریایی
از نظر درجه فعالیت جزء ابزار صید غیر فعال می باشند. این روش صید از سال 1358 لغایت 1376 به عنوان یکی از شیوه های صید مجاز در دریای خزر رایج بود. صیادان دامگستر جهت صید ماهی سفید از تورهای گوشگیر به طول 21-18 متر و عرض 8-6 متر با جنس بافته نایلونی مونوفیلامنت (تک رشته ای) یا مولتی فیلامنت (چند رشته ای) با اندازه چشمه گره تا گره مجاور 50-40 میلیمتر و بافته گره دار با گره دوبل چپ و ضریب آویختگی 50 درصد استفاده می کردند.روش صید بدین صورت است که رشته تورهای گوشگیر ثابت به تعداد 20-10 رشته بصورت متوالی عمود بر خط نوار ساحلی با استفاده از انواع ابزارهای نگهدارنده مثل پایه های چوبی ، میخ چوبی، لنگر و یا کیسه های شن بصورت ثابت در مسیر مهاجرت ماهی سفید از عمق 5 الی 40 متری مستقر می گردند. تورهای گوشگیر ثابت در مناطق کم عمق،آب را از سطح تا بستر اشغال نموده و در مناطق عمیق تر بصورت سطحی یا میان آبی مستقر می گردند.رنگ تورها معمولاً بی رنگ یا به رنگ سفید و یا آبی کم رنگ بوده و به دلیل اندازه چشمه بزرگ و ضخامت کم نخ تور از نظر دید ماهی ها غیر قابل رویت می باشد. ماهی ها در مسیر مهاجرت در اثر برخورد با دیواره تور وارد شبکه های آن شده و از ناحیه سر (سرپوش آبششی) و یا تنه (حداکثر قطر بدن در ناحیه باله پشتی) در چشمه ها گیر کرده و صید می شوند.صیادان این تورها را برای مدت نسبتاً طولانی (چند روزه تا چند ماه) در دریا مستقر کرده و هر روز صبح با مراجعه به محل استقرار تورها و بالا کشیدن تورها به داخل قایق صیادی ماهیان سفید گیر کرده در تور را خارج می نمایند.این روش در سال 1376 بدلیل صید انبوه بچه ماهیان خاویاری به عنوان صید ضمنی که عمدتاً با مرگ آنها در اثر تلاش فراوان در تور و خفگی همراه بود، بر اساس بررسی های علمی انجام شده توسط موسسه تحقیقات شیلات ایران صید مخرب تشخیص داده شده و ممنوع اعلام گردید. در این روش از دستگاه ماهی یاب (سونار یا اکوساندر) استفاده نمی شود.در حال حاضر این روش صید در سطح محدود و بصورت غیر مجاز توسط صیادان غیر رسمی در دریای خزر بکار گرفته می شود.

صید با تور پره ساحلی
تورهای پره ساحلی از نظر درجه فعالیت جزء ابزار صید نیمه فعال می باشند. در حال حاضر صید ماهی سفید و سایر ماهیان مهاجر ساحلی مثل ماهی کفال، سیم، سوف، کپور، آزاد و غیره توسط 150 شرکت تعاونی صید پره در سواحل جنوبی دریای خزر در ایران در استان های گیلان ، مازندران و گلستان از دهم مهرماه لغایت دهم فروردین ماه هر سال توسط تورهای پره ساحلی انجام می گیرد. در هر شرکت تعاونی 100-80 نفر صیاد مشغول هستند. طول تور پره ساحلی 1400-1100 متر و عرض تور وابسته به عمق آب از 12 متر در قسمت باله ها تا 24 متر در بخش کیسه متغیر است. جنس تور از نوع نایلونی و سفید یا آبی کمرنگ بوده و اندازه چشمه گره تا گره مجاور از 33 میلیمتر در قسمت کیسه تا 45 میلیمتر در باله ها متغییر می باشد. ترکیب نخ بافته چند لایی ، گره دار با گره چپ دوبل و ضریب آویختگی در بخش کیسه 40 درصد و در باله ها 50 درصد است . روش صید بدین صورت است که تورهای پره ساحلی از ساحل توسط یک کشتی تورریز بصورت نیم دایره نسبت به خط ساحل دور تا دور گله ماهی تا عمق 30 متری ریخته شده ودر چنین شرایطی تور تمام ستون آب از سطح تا بستر را بصورت یک دیواره توری محصور می نماید. طناب شناوری ( بویه) این تور در روی سطح آب و طناب وزنه در روی بستر مستقر می شود. سپس با کشیدن تور از ساحل توسط دو تراکتور مجهز به وینچ تور کش، ماهیان ریز و غیر استاندارد از چشمه های درشت باله ها خارج شده و ماهیان درشت و استاندارد به بخش کیسه هدایت می شوند. در این روش صید ماهیان بدون گیر کردن در چشمه های تور (اندازه چشمه ها کمتر از اندازه گوشگیری ماهی است) توسط دیواره توری به سمت ساحل هل داده شده و عمل صید با جاروب کردن ماهی ها در ساحل انجام می گیرد (شکل 6).طول مدت عملیات صیادی معمولا3 -2 ساعت بوده و عمل صید بدون انقطاع 4-3 بار در روز تکرار می شود. در این روش از دستگاه ماهی یاب ( سونار یا اکوساندر) استفاده نمی گردد.

صید با تور گوشگیر شناور دو جداره
تورهای گوشگیر شناور از نظر درجه فعالیت جزء ابزار صید حرکتی می باشند. این روش صید تنها در کانال اتصال دریای خزر به تالاب انزلی و بخش سفلای این تالاب رایج می باشد.صیادان برای صید ماهی سفید مهاجر از دریای خزر به تالاب انزلی( عمدتاً ماهی سفید مهاجر فرم پائیزه) از تورهای گوشگیر دو جداره بطول 30-25 متر و عرض 4-3 متر بااندازه چشمه جدار اول 50 میلیمتر و جداره پشتی 40 میلیمتر با ترکیب نخ تک لایی نایلونی و بافته گره دار با گره چپ دوبل و ضریب آویختگی 50درصد استفاده می نمایند.روش صید بدین صورت است که صیادان در زمان مهاجرت ماهی سفید از دریا به تالاب انزلی این تورها را در مسیر مهاجرت ماهی عمود بر عرض کانال بصورت نیمدایره مستقر می نمایند. سپس در حالی که صیادان در داخل قایق صیادی و بروی تور حضور فعال دارند با جریان آب از تالاب به سمت دریا ، تور به صورت غیر ثابت و شناور حرکت نموده و ماهیان در مسیر مهاجرت در اثر برخورد با بدنه تور در آن گوشگیر یا تور پیچ شده و صید می گردند (خانی پور ،1382). مدت زمان عملیات صیادی در این روش 30 الی 60 دقیقه بوده و این عمل ( تور ریزی و تورکشی) بدفعات 10-8 بار در روز صورت میگیرد.ماهیان صید شده بلافاصله با کشیدن تور به داخل قایق صیادی از تورها خارج می گردند. در این روش نیز از دستگاه ماهی یاب (سونار یا اکوساندر) استفاده نمی شود.علاوه بر روشهای فوق الذکر صید ماهی سفید بصورت تفریحی و سنتی توسط چوب و قلاب ماهیگیری و تور پرتابی یا ماشک نیز در رودخانه ها و تالاب انزلی رایج است

رشد ماهی سفید در دریای خزر

عمدتاً عوامل مختلفی بر رشد ماهیان تاثیر گذار بوده که از مهمترین آنها میتوان به صفات ارثی، سن، ذخایر غذایی، عوامل محیطی، بیماری ،آلودگی و غیره اشاره نمود.مطالعات انجام شده نشان دادند که ضریب رشد ماهی سفید در جمعیت های سالیان گذشته یعنی سالهای 50-1349 با ضریب رشد آن در سال های اخیر تفاوت فاحشی را نشان می دهد. به طوری که میزان افزایش طول و وزن آن به ازای سن در سالهای اخیر به تدریج کاهش یافته است.(عبدالملکی ،1382) علت اصلی این امر را می توان به انجام برنامه بازسازی ذخایر و عملیات تکثیر مصنوعی آن مرتبط دانست که هر ساله توسط سازمان شیلات ایران به انجام می رسد. در ضمن صید بی رویه این ماهی در سال های گذشته و خارج شدن افراد سریع الرشد و بزرگ جثه آن به جهت استفاده از وسایل صید نا مناسب نیز از دلایل دیگر آن می باشد. همچنین تکثیر مصنوعی این ماهی در حال حاضر به نحوی است که استفاده از ماهیان مولد نر و ماده کمتر انتخابی بوده و بانک ژنی آنها به تدریج دچار تغییراتی شده است. در جدول 3 تغییرات میزان رشد طولی ماهی سفید در سالیان مختلف مورد مقایسه قرار گرفته است.
طول بالغین ماهی سفید 3 ساله در سال 51-1350 به طور میانگین 2/42 سانتی متر بوده در حالیکه این اندازه در سال 84-83 به 33 سانتیمتر کاهش پیدا کرده است. چنین روند کاهشی تقریباً در تمامی سنین ماهیان صید شده در طی سالیان متمادی نیز مشهود می باشد. از طرف دیگر میانگین طول و وزن ماهی سفید صید شده در سواحل ایرانی دریای خزر نیز طی سالهای 1370 لغایت 1382 روند کاهشی را طی نموده است . این مسئله نیز ممکن است ناشی از اثرات بازسازی ذخایر از طریق تکثیر مصنوعی ماهی سفید و کاهش توفیق در تکثیر طبیعی آن باشد.به همین دلیل و برای حفظ بانک ژنی و صفات ارثی ماهی سفید لزوم آماده سازی رودخانه های مهاجر پذیر و ایجاد شرایط محیطی لازم برای تخم ریزی طبیعی و حتی تکثیر نیمه طبیعی ماهی سفید در استخرهای خاکی که امکان انتخاب طبیعی مولدین هرچند در مقیاسی کوچک وجود داشته باشد بیش از پیش ضروری به نظر می رسد.(خانی پور ، 1384)

مناطق زیستی و پراکنش ماهی سفید در دریای خزر
عمده پراکنش ماهی سفید در دریای خزر مربوط به مناطق جنوبی و جنوب غربی این دریا بوده و از رودخانه اترک واقع در منطقه قفقاز ( ساحل غربی خزر میانی) تا سواحل جنوب ترکمنستان ماهی سفید بعنوان یک ماهی اقتصادی ارزشمند توسط صیادان صید می گردد. حضور ماهی سفید در دیگر مناطق دریای خزر از جمله خزر شمالی و رود ولگا به ندرت و موردی بوده و تاکنون هیچ گزارش رسمی مبنی بر مهاجرت ماهی سفید به این مناطق ارائه نشده است. به هر حال بیشترین تراکم و میزان صید ماهی سفید در طی سالیان متمادی مربوط به حدفاصل رودخانه های کورا در جمهوری آذربایجان و رودخانه سفیدرود در ایران بوده است. ولی در طی 25 سال گذشته و پس از رهاکرد انبوه بچه ماهیان سفید در تمامی سواحل ایرانی دریای خزر، پراکنش آن نسبت به گذشته با تغییراتی مواجه بوده و تراکم آن در سواحل استان های مازندران و گلستان نیز بیشتر گردیده است. بطورکلی می توان گفت که بیشترین تراکم ذخایر و صید ماهی سفید در حوزه سواحل ایرانی دریای خزر می باشد. پراکنش ماهی سفید در طول سال و نسبت به تغییرات فصول و دمای آب با تغییراتی توام بوده بطوریکه در اوایل فصل زمستان به دلیل برودت بیشتر آب در سواحل استان گیلان نسبت به سواحل استان مازندران، ماهی سفید تا حدودی مهاجرت بیشتری به سمت مناطق شرقی و گرم تر این استان داشته و بطور کلی به سمت عمیق تر دریا مهاجرت کرده و از ساحل دور می شود. ولی با نزدیک شدن فصل بهار و آمادگی ماهی سفید برای تخمریزی، از اسفند ماه هر سال حضور ماهی سفید در مناطق ساحلی بیشتر گردیده و در فروردین ماه به اوج خود می رسد. در گذشته تالاب انزلی و تالاب قزل آغاج ( در جهموری آذربایجان) از محل های مهم تخمریزی ماهی سفید محسوب می شدند ولی در حال حاضر این دو تالاب اهمیت سابق خود را از دست داده و به ندرت پذیرای مولدین ماهی سفید برای تخمریزی هستند. اکثر رودخانه های سواحل ایرانی دریای خزر در گذشته مورد استفاده تکثیر طبیعی ماهی سفید بوده ولی در حال حاضر بدلایل مختلف بیشتررودخانه های چلوند، لمیر، شفارود ، شلمانرود، سفیدرود، خشکرود، شیرود و بابلسر از محل های اصلی مهاجرت بهاره و تکثیر مصنوعی ماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر محسوب می شوند. به غیر از رودخانه های سواحل ایرانی دریای خزر، رودخانه های اترک، سامور و کورا واقع در منطقه قفقاز نیز محل های تکثیر ماهی سفید خارج از سواحل ایرانی دریای خزر بوده که بدلایل آلودگی سواحل ، صید بی رویه مولدین و عدم تکثیر مصنوعی و بازسازی ذخایر از طریق رهاسازی بچه ماهی سفید در این مناطق ، میزان مهاجرت تخم ریزی به این مناطق بشدت کم شده و در حد بسیار ناچیز است.ماهی سفید پس از تخم ریزی و بازگشت به دریا در تمام طول مدت باقیمانده بهار و تابستان در سواحل کم عمق دریای خزر که غنی از تولیدات جانوران کف زی است به تغذیه و رشد می پردازد.در اواخر تابستان به علت گرمای بسیار زیاد آب تا عمق 30 متری که ایزوترمی گرم در لایه اپی لیمنیون بوجود می آید ، ماهیان سفید سواحل کم عمق را ترک کرده و در نقاط عمیق تر و در لایه ترموکلاین بسر می برند و مجدداً به هنگام چرخش دمایی پائیزه، ماهی سفید جهت تغذیه به قسمتهای کم عمق سواحل با عمق کمتر از 20 متر بر می گردد. در فصل پائیز مشاهده شده که ماهی سفید مهاجرت هایی را به صورت گله ای در امتداد ساحل از طرف غرب به شرق و یا بالعکس انجام می دهد. این مهاجرت ها به شرایط جوی و جریان های دریایی ناشی از باد بستگی کامل دارد.در اواخر پائیز و آغاز زمستان با سرد شدن آب در لایه سطحی و لایه بندی حرارتی دریا ماهی سفید رفته رفته سواحل کم عمق ساحلی دریا را ترک نموده و به مناطق عمیق تر دریا رهسپار می شود، بطوریکه در آغاز فصل زمستان بخصوص در روزهای اول دی ماه لغایت ده بهمن ماه ماهی سفید را به ندرت می توان در نقاط کم عمق ساحلی مشاهده نمود. ماهی سفید زمستان را در نقاط عمیق نزدیک به بستر دریا با کمترین تحرک و جابجایی سپری نموده و در این هنگام از تغذیه کمی برخوردار است.عمقی را که ماهی سفید در آن زمستان را طی می کند در پاره ای از موارد به بیشتر از 100 متر هم می رسد. ماهی سفید از اواسط بهمن لغایت اوایل اسفند در صورت مساعد بودن شرایط جوی مجدداً جهت تغذیه و ذخیره نمودن چربی و آمادگی ورود به رودخانه ها و تالاب به سمت مناطق ساحلی حرکت می نماید. این ماهی از اواسط اسفند لغایت اواسط اردیبهشت بسته به دمای آب ، جریانهای دریایی و شرایط اکولوزییکی وارد رودخانه ها و تالاب انزلی برای تخمریزی طبیعی می گردد

ماهی سفید فرم بهاره:
جمعیت اصلی فعلی ماهی سفید در دریای خزر متعلق به جمعیت بهاره بوده که بیش از 98 درصد ذخایر آنرا تشکیل می دهند. پس از چرخش دمایی بهاره و یکنواخت شدن تقریبی درجه حرارت آب در سطح و عمق دریای خزر ، ماهی سفید بهاره از نقاط عمیق تر دریا به سمت سواحل مهاجرت می کند. معمولاً در اواخر زمستان و اوایل بهار ماهیانی که به سن بلوغ نرسیده اند جهت تغذیه و رشد در مناطق ساحلی و کم عمق مانده و ماهیان بالغ وارد رودخانه ها می شوند.ورود ماهی سفید به رودخانه برای تکثیر طبیعی تابع عوامل زیادی از جمله درجه حرارت ، جریانهای دریایی ، دبی آب، میزان شفافیت و اکسیژن محلول رودخانه بوده و ماهیان مولد جهت تخم ریزی معمولاً به رودخانه هایی وارد می گردند که مراحل اولیه رشد خود ( از تخم تا مهاجرت به دریا) را در آن سپری کرده باشند. این عمل یعنی تشخیص رودخانه موطن به احتمال زیاد توسط خط جانبی ماهی انجام می گیرد (خانی پور ،1363)ماهیان سفید فرم بهاره پس از عبور از مصب و ورود به رودخانه مسیر آن را به سمت علیای رودخانه طی نموده و در فواصل مختلف عمدتاً 800-500 متری از مصب در روی بسترهای شنی و قلوه سنگی تخم ریزی می نمایند. از اینرو ماهیان سفید مهاجر فرم بهاره به ماهیان قلوه سنگ دوست یا لیتوفیلوس معروف هستند.تخمهای ماهیان سفید بهاره در بدو ورود به رودخانه در اواخر مرحله 4 رسیدگی جنسی بوده که طی مدت زمان کوتاهی پس از ورود و رسیدن به مکان های تخم ریزی، رسیدگی جنسی کامل شده و آماده تخم ریزی می گردند.شروع تخم ریزی در ماهی سفید فرم بهاره از دمای 8 درجه سانتیگراد شروع و اوج تخمریزی این ماهی در دمای 15-13 درجه سانتیگراد است (Berg 1965). در مهاجرت ماهیان سفید فرم بهاره معمولاً ماهیان نر ابتدا و ماهیان ماده پس از آنها وارد رودخانه شده و در رودخانه در کنار هر ماهی ماده معمولاً 4-3 ماهی نر قرار می گیرد. در این ماهیان پس از آمادگی کامل برای جفت گیری و تحریک ماهی ماده از سوی ماهی نر در اثر فشار عضلانی وارده به عضلات ناحیه شکمی در آبهای زلال، پراکسیژن و در لابلای قلوه سنگها تخم ها رها شده و همزمان با تخلیه اسپرم از سوی ماهی نر، تخم ها لقاح یافته و به قلوه سنگ ها می چسبند.ماهی ماده برای تخم ریزی سعی می کند تا آبهای کم عمق و زلال را برای تخمریزی انتخاب کند. به همین خاطر گاهی باله پشتی و قسمتی از ناحیه پشتی ماهی از آب خارج شده و نمایان می گردد. در طول دوره تخم ریزی هر ماهی ماده معمولاً چندبار جفت خود را عوض نموده و جفت تازه ای انتخاب می نماید.شدت عمل تخمریزی به حدی است که گاهی ناحیه شکمی و پهلویی ماهیان نر و ماده در اثر تماس مکرر و فشار وارده بر قلوه سنگها زخمی شده و ماهیان نر و ماده پس از تکثیر طبیعی در اثر انرژی از دست داده تقریباً بی حال شده و به راحتی توسط صیادان در رودخانه ها صید می گردند . ماهیان مولدی که پس از تخم ریزی به دریا می رسند برای ترمیم قوای جسمانی از دست داده فوراً شروع به تغذیه فعال می نمایند.
تخم های لقاح یافته پس از جذب آب متورم شده وبا چسبیدن به سنگ ها تا شکفتن تخم ها و خروج لاروها به همان صورت باقی می مانند. رشد و نمو جنینی ماهی سفید در درجه حرارت 16-14 درجه سانتیگراد و پس از 16-14 روز تکمیل گردیده و لاروها شنای آزاد خود را آغاز می کنند. بچه ماهی سفید فرم بهاره معمولاً به مدت 45-30 روز در رودخانه باقی مانده و سپس راهی دریا می گردند( خانی پور ،1363 ).

ماهی سفید فرم پائیزه:

ماهی سفید مهاجر پائیزه در صورت مناسب بودن شرایط معمولاً از اوایل مهرماه از دریا از طریق کانال کشتیرانی شروع به مهاجرت به تالاب انزلی نموده و در این مرحله ابتدا ماهیان نر و سپس ماده ها وارد می گردند. مولدین عمدتاً به سمت رودخانه های منتهی به تالاب مثل سیاه درویشان، پسیخان، ماسوله و در شرایط آبی مناسب به طرف رودخانه پیربازار مهاجرت می کنند. این گروه معمولاً دوره زمستان گذرانی را در گستره آبی تالاب به خصوص تالاب مرکزی ، ابتدای تالاب غرب و منطقه شیجان در تالاب شرق در مناطق عمیق تر سپری نموده و سپس با گرم تر شدن هوا در اواخر زمستان به رودخانه هایی که دارای پوشش گیاهی در حاشیه مثل نی و لوئی بوده مهاجرت نموده و بروی گیاهان آبزی تخم ریزی می نمایند. به همین دلیل این فرم از ماهی سفید به ماهیان گیاه دوست یا فیتوفیلوس معروف هستند.در زمان تخمریزی در کنار هر ماهی ماده معمولاً 3-2 ماهی نر شروع به تحریک آن نموده و تخم ها و اسپرم همزمان در آب رها شده و تخمکها بارور می گردند. تخمکها پس از بارور شدن به گیاهان آبزی چسبیده و در محیط پر اکسیژن گیاهان آبزی تقسیمات جنینی انجام شده و لاروها پس از حدوداً دو هفته از تخم ها خارج و شنای آزاد خود را شروع می کنند. به دلیل وجود شکارچیان متعدد در تالاب انزلی، لاروها شانس کمی برای رشد و توفیق مهاجرت به دریا را دارند. علاوه بر آن در اثر شرایط اکولوژیکی نامناسب در تالاب انزلی که گاهاً با کاهش شدید اکسیژنی و رسیدن تا حد صفر درجه همراه است، بخش زیادی از لاروها و بچه ماهیها عملاً تلف می گردند.مولدین ماهی سفید فرم پائیزه پس از تخم ریزی در اواخر زمستان و اویل بهار مجدداً به دریا مهاجرت می کنند. این مولدین به محض رسیدن به دریا تغذیه فعال خود را برای جبران انرژی از دست داده شروع می نمایند. لاروهای حاصله در تالاب انزلی با توجه به منابع غذایی وسیع موجود دارای رشد بهتری از ماهی سفید بهاره بوده و معمولاً پس از 35-25 روز و رسیدن به وزن3-2 گرم به سمت دریا مهاجرت می نمایند، تا دوره رشد خود را با تغذیه از انواع غذاهای طبیعی در مناطق کم عمق دریای خزر سپری کنند.

تولید مثل طبیعی:

ماهی سفید از نظر هم آوری جزء ماهیان با تعداد تخم زیاد بوده و میزان هم آوری مطلق این ماهی از 19718 تا 147696 و بطور متوسط 74774 عدد تخم می باشد. میانگین تعداد تخم به ازای هر گرم از تخمدان 272 عدد تعیین شده است. اندازه قطر تخمک 2/1 تا 9/1 میلیمتر و رنگ تخم ها زرد متمایل به طلایی و گاهی به رنگ سبز مغز پسته ای می باشد.مولدین نر در زمان تکثیر دارای وزن حداقل 400 گرم تا حداکثر 100/2 کیلوگرم و ماده دارای وزن حداقل 500 گرم تا حداکثر 300/3 کیلوگرم می باشند. سن بلوغ در نرها 3-2 سالگی و در ماده ها 4-3 سالگی می باشد. نسبت جنسی نر به ماده در شرایط تکثیر طبیعی دررودخانه های مختلف مهاجرت تکثیر متفاوت بوده و بطور کلی بین 2/3 به 1 تا 6/6 به 1 متغیر است.ماهیان نر و ماده آماده تکثیر بر اساس فرم جمعیتی (پائیزه یا بهاره) در فصل پائیز و زمستان متناسب با میزان رسیدگی جنسی، درجه حرارت آب و هوا، میزان دبی آب، شفافیت، اکسیژن محلول و جریانات ساحلی دریا وارد تالاب انزلی و رودخانه های حاشیه جنوبی دریای خزر (سواحل ایرانی) شده و در بسترهای گیاهی یا قلوه سنگی با آب زلال و اکسیژن مناسب تخم ریزی می نمایند. ماهیان مولد نر و ماده پس از رسیدن به مرحله رسیدگی جنسی کامل و ورود به رودخانه تغییراتی در شکل ظاهری آنها ایجاد می گردد. ماهیان نر در این هنگام دوکی شکل شده و دارای زوائد سفید رنگ کاملاً برجسته در روی سر و اطراف بدن می گردند،که اصطلاحا" لباس عروسی نامیده می شود. ماهیان ماده نیز دارای سطح بدنی صاف و شکم برجسته و نرم و با تقارن جانبی می شوند.معمولاً در کنار هر ماهی ماده 6-3 ماهی نر قرار گرفته و در این هنگام ماهی نر با تهیج ماهی ماده آنرا برای مالیدن خود به بستر تخمریزی تحریک نموده و ماهی ماده با فشار بر عضلات شکمی اقدام به رهاسازی تخم ها در داخل آب می نماید. بطور همزمان ماهیان نر نیز اسپرم های خود را در محیط تخم ها تخلیه نموده و باعث لقاح خارجی تخم ها می گردند. تخم ها پس از ورود اسپرم از سوراخ میکروپیل بداخل آنها با جذب آب حجیم شده و تقسیمات سلولی در آنها شروع و ادامه می یابد. در این هنگام جدار تخم ها چسبناک بوده و به بسترهای تخمریزی (قلوه سنگ ها ، تخته سنگها وگیاهان) می چسبند. معمولاً 16-14 روز در این حالت باقی مانده و با تشکیل و رشد جنین داخل تخم، جداره تخمک پاره و لاروها آزاد می شونددوره انکوباسیون تخمها در شرایط طبیعی 10-9 روز می باشد. لاروها در محیط های آبی بمدت 5-4 روز از کیسه زرده تغذیه نموده و سپس در رودخانه و تالاب ها شروع به تغذیه از انواع پلانکتون می نمایندمراحل رشد لاروها تا مرحله بچه ماهی و رسیدن به وزن چند گرمی در رودخانه ویا تالاب صورت گرفته و پس ازآن بچه ماهیان با تنظیم فشار اسمزی بدن خود شروع به مهاجرت به سمت دریا برای گذراندن دوران رشد و رسیدن به سن بلوغ می نمایند

زیست شناسی ماهی سفید

تغذیه طبیعی:
ماهی سفید از نظر رژیم غذائی جزء ماهیان همه چیز خواه بوده ولی برخلاف سایر ماهیان همه چیز خوار به دلیل کوتاه بودن طول روده دارای طیف غذایی محدودی می باشد. این ماهی به عنوان غذای آغازین از انواع پلانکتن های گیاهی و جانوری و لارو حشرات استفاده نموده ولی پس از رسیدن به وزن بالاتر و در مراحل پس از مهاجرت به دریا عمدتاً از صدفهای دو کفه ای تغذیه می نماید دستگاه گوارش در ماهی سفید شامل دهان، حفره دهانی، حلق، دندان حلقی، مری ، روده قدامی و خلفی و مخرج بوده و فاقد معده حقیقی می باشد.

بنتوز
زئوپلانکتون
فیتوپلانکتون
Chironomidae
Protozoa
-Ankistrodesmus
Cynophyta
Diptera
-Difflugia
-Selenastrum
-Merismopedia
Nematoda
-Centropyuis
-Scenedesmus
-Microcystis
Insect larvae
-Marituja
-Volvox
-Lyngbya
Odonata
-lionotus
-Chlamydomonas
-Anabaena
Cerastoderma lamarcki
-Arcella
-Spirogyra
-Rophidiopsis
Abra ovata
Rotatoria
-Ulotriv
-Nostoc
Mytilaster lineatus
-Lepadella
-Pandorina
-Phormidium
Dreissena polymorpha
-Pompholyu
-Dictiosphaerium
Gomphosphaerium
Hypanis sp.
-Philodina
-Oedogonium
-Anabaenopsis
Annelida
-Keratella
-Cladophora
-Oscillatoria
Nereis diversicolor
-Brachionus
-Schroderia
-Aphanizomenon
Hypaniola kawalewskii
-Asplanchna
-Actinastrum
-Spirulina
Hypania invalida
-Monostyla
Bacillariophyta
-Chrococcus
Balanus sp.
-Synchaeta
-Cyclotella
-Gloeotrichia

-Philodina
-Melosira
Euglenphyta

-Rotaria
-Stephanodiscus
-Euglena

-Anareapsis
-Synedra
-Phacus

-Polyarthra
-Navicala
-Lepocinclis

Copepoda
- Fragilaria
-Trachaelomonas

-Cyclops
- Tabellaria
Pyrrhophyta

-Diaptomus
-Asterionella
-Ceratium

-N.Cyclops
- Nitzschia
-Glenodinium

Cladocera
- Gyrosigma
-Gymnodinium

-Daphnia
- Gomphonema
-Predinium

-Moina
- Diatoma
Chrysophyta


-Denticula
-Synura


Cryptophyta
-Dinobryon


-Mallomonas
-Chlorella


-Crytomonas
-Pediastrum

جدول: مهمترین غذاهای طبیعی ماهی سفید
تکثیر مصنوعی ماهی سفید
تکثیر مصنوعی فرم بهاره

با توجه به کاهش صید ماهی سفید از دریای خزر در دهه های40 و 50 به جهت عوامل مختلف از جمله صید بی رویه ، از بین رفتن مکان های تخمریزی طبیعی و آلودگی های زیست محیطی تفکر تکثیر مصنوعی ماهی سفید قوت یافت. به طوری که در دهه 1340 برای اولین بار تکثیر تحقیقاتی این ماهی توسط فرید پاک، در چندین رودخانه حوزه جنوبی دریای خزر از جمله شلمان رود و شفارود به انجام رسید. پس از آن با کاهش شدید ذخایر این ماهی در سالهای 61-60 که به کمتر از 500 تن در سال رسید ، لزوم تکثیر مصنوعی ماهی سفید بیش از پیش احساس گردیده و کارشناسان مرکز تحقیقات شیلاتی استان گیلان در آن زمان اقدام به تعیین بیوتکنیک تکثیر مصنوعی ماهی سفید فرم بهاره و رهاسازی بچه ماهیان حاصله به رودخانه های منتهی به دریای خزر نمودند. پس از آن تکثیر و رهاسازی این ماهی در دستور کار سالیانه بازسازی ذخایر سازمان شیلات ایران قرار گرفته و صید ماهی سفید به تدریج افزایش یافت به طوری که در بعضی از سال ها حتی به بیش از 9 هزار تن در سال رسید. تکثیر مصنوعی ماهی سفید فرم بهاره دارای مراحل مختلفی به شرح زیر می باشد

صید مولدین :

ماهیان سفید فرم بهاره در هنگام مهاجرت تولید مثلی از دریا به رودخانه شرایط لازم را برای تخمریزی فوری داشته و پس از رسیدن به رودخانه در مکان های مناسبی بروی بسترهای شنی و قلوه سنگی تخمریزی می نمایند. ولی از آنجائیکه چنین مناطقی در حال حاضر در رودخانه ها بدلایل صید بی رویه مولدین ، تغییرات اساسی در کیفیت بسترهای تخمریزی و آلودگیهای کشاورزی و شیمیایی عملاً فراهم نمی باشد، به ناچار اقدام به تکثیر مصنوعی آنها می شود. با توجه به اینکه مولدین به صورت گله ای به رودخانه ها مهاجرت می کنند ، برای صید آنها در فاصله کوتاهی حدوداً 800-500 متر از مصب رودخانه اقدام به استقرار یک سد چوبی به نام شیل یا کلهام نموده و ماهیان مولدی که از دریا وارد مصب رودخانه شده و در حال مهاجرت به سمت مکان های تخم ریزی در بالادست رودخانه می باشند با رسیدن به این سد در پشت آن جمع شده و به راحتی با استفاده از پره دستی یا ماشک با کمترین میزان صدمه و یا استرس صید می شوند.

تکثیر مولدین:

همانطوری که گفته شد مولدین نر و ماده فرم بهاره پس از صید در رودخانه کاملاً دارای شرایط لازم برای تکثیر بوده و برای این منظور ابتدا از مولدین ماده آماده تخم دهی بدون تزریق هورمون تخم کشی می شود. برای این منظور مولدین ماده به خوبی توسط یک دستمال پارچه ای خشک شده و تخم های موجود در محوطه شکمی با فشار دست در طول شکم از ناحیه سر به طرف مخرج از تخمدان خارج می گردد، تخم ها به داخل یک ظرف پلاستیکی خشک انتقال یافته و سپس اسپرم ماهی نر بروی تخمک ها ریخته می شود. اسپرم و تخمک به خوبی توسط پر مرغ با نهایت دقت با یکدیگر مخلوط شده تا عمل لقاح صورت پذیرد. پس از چند دقیقه مخلوط کردن کم کم آب به مخلوط اضافه شده تا تخم ها آبگیری شوند. پس از این مرحله به تدریج اضافه شدن آب جهت شستشوی تخم ها و خارج نمودن اسپرم های اضافی و همچنین رفع چسبندگی ادامه می یابد. عمل شستشو تا زمانی که تخم ها کاملاً آب جذب کرده و چسبندگی خود را از دست دهند، ادامه می یابد. لازم به ذکر است که آبگیری و شستشوی تخم ها در تمامی مراحل توسط آب زلال رودخانه انجام می شود. درصد لقاح تخم ماهی سفید بالا ودر چنین شرایطی معمولاً بیش از 95 درصد می باشد.

انکوباسیون تخم های لقاح یافته :
برای انکوباسیون تخم های لقاح یافته در آب جاری رودخانه از انکوباتورهای سس گرین استفاده می شود. این انکوباتورها از یک چهار چوبه با کف توری تشکیل شده و آب از ناحیه کف وارد انکوباتور می گردد. جریان آب از انباشته شدن تخم های داخل انکوباتور و چسبندگی آنها جلوگیری می نماید. در این انکوباتورها معمولاً تا 2 کیلوگرم تخم قابل نگهداری می باشد. در انکوباتورهای سس گرین به محض مشاهده اولین لارو بایستی بقیه تخم ها را از انکوباتور خارج نموده و آنها را در تشک های پلاستیکی توزیع نمود تا همگی آنها به لارو تبدیل گردد. پس از آن لاروها برای پرورش به مراکز پرورش انتقال می یابند.طول دوره انکوباسیون تخم ها متغیر بوده و در دمای 17-15 درجه سانتیگراد حدوداً 10-8 روز بطول می انجامد. البته کوتاه ترین دوره انکوباسیون تخم ها 6 و بلند ترین آن نیز 20 روز مشاهده گردیده است.لاروها پس از خروج از تخم ها در انکوباتورهای ویس از قسمت فوقانی آن بطور اتوماتیک خارج و از طریق یک ناودانی از جنس پلی اتیلن به انکوباتورهای بزرگتر دیگری به نام انکوباتورهای زوگ منتقل می شوند. سیستم عمل این انکوباتورها نیز همانند انکوباتورهای ویس بوده با این تفاوت که حجم آب آنها بیشتر (حدود 200 لیتر ) و جنس آنها نیز از پلی اتیلن یا فایبر گلاس می باشد که برروی یک پایه فلزی مستقر می گردد. لاروها معمولاً 5-4 روز را در انکوباتورهای زوگ سپری نموده تا کیسه زرده خود را جذب نموده و قادر به شنای فعال گردند. در طی این دوره برای تغذیه لاروها علاوه بر محتویات کیسه زرده از شیر خشک و زرده تخم مرغ نیز استفاده می گردد. پس از این مرحله لاروهای فعال آمادگی لازم برای انتقال به استخرهای خاکی پرورشی را به دست می آوردند.با توجه به درصد تقریباً بالای تلفات تخم ها در انکوباتورهای سس گرین معمولاً چند روز پس از انکوباسیون، تخم های تکامل یافته به انکوباتورهای شیشه ای "ویس" مستقر در مراکز تکثیر انتقال می یابند تا بقیه دوران انکوباسیون خود را در این انکوباتورها سپری نمایند. انکوباتورهای ویس در واقع بطری های مخروطی 8 لیتری بوده که برروی پایه فلزی مستقر می شوند. آب از قسمت پائین این انکوباتورها وارد و از قسمت بالای دهان گشاد آن خارج گردیده واز این طریق تخم ها در حرکت بوده و ضمن اکسیژن گیری از انباشته شدن آنها بر روی یکدیگر و تلفات ناشی از آن جلوگیری می شود.در انکوباتورها آب ورودی بایستی به گونه ای تنظیم شود که علاوه بر جلوگیری از انباشته شدن تخم ها بر روی یکدیگر از سر ریز شدن آنها از بالا نیز پیشگیری گردد. از مزیت های دیگر انکوباتور ویس پائین بودن درصد تلفات تخم در آنها بوده به طوری که در بسیاری از موارد به بالاتر از 90 درصد تخم گشایی می رسند. در انکوباتورهای ویس معمولاً حدود یک کیلوگرم تخم در هر مرحله بارگیری می شود.

مراحل مختلف رشد و نمو جنینی در ماهی سفید

به طوری کلی این مراحل در ماهیان عبارتند از :

1- مرحله ابتدای جنینی                                           

این مرحله از لقاح شروع و تا مرحله اندام زائی ادامه می یابد.

2- مرحله لاروی یا انتقالی  

مرحله لاروی از شکل گیری اندام ها آغاز می شود و در انتهای این مرحله است که در واقع ماهی شکل قطعی خود را کسب می کند، لذا در ماهیانی که دارای دگردیسی می باشند، پایان دگردیسی آنها ، پایان این مرحله می باشد.

3- مرحله رشد و نمو بعد از جنینی     

رشد و نمو خود شامل مراحل مختلفی می شود که عبارتند از: جوانی ، بلوغ ، بالغ  و پیری ((Lagler et al.,1964).

لقاح و مراحل تکامل جنین در ماهی سفید

آغاز لقاح در ماهیان که با ورود اسپرم به داخل سلول تخم شروع می شود پدیده هائی را به همراه دارد که مهمترین آنها واکنش قشری می باشد. پوسته تخم در ماهیان اصطلاحاً کوریون نامیده می شود .در اکثر ماهیان راه ورود اسپرم منفذی بنام میکروپیل است که درون غشاء ویتلینی قرار داشته و بلافاصله بعد از لقاح توسط ترشحات وزیکول های بزرگ و آلوئول های قشری  بسته می شود. به همین جهت است که پدیده پلی اسپرمی در ماهیان زیاد معمول نیست. محکم شدن پوسته خارجی تخم در اثر جذب آب صورت گرفته که بطور مقطعی حالت چسبندگی را به تخم می دهد.

تقسیمات سلول تخم لقاح یافته در ماهی سفید دارای مراحل مختلفی است که در ذیل به طور اختصار به آنها اشاره می شود:

مرحله 1 (تخم لقاح نیافته و لقاح یافته):

تخم لقاح نیافته به رنگ زرد روشن بوده و حدود 2 میلیمتر قطر و 0261/0 گرم وزن دارد ، در تخم های لقاح یافته پوسته تخم بلافاصله از زرده فاصله گرفته و بین کوریون و زرده فضای دور زرده ای ایجاد می شود که در ماهیان به علت انقباض و چروکیده شدن زرده حاصل می شود و در نتیجه این چروکیدگی مقداری از مواد کلوئیدی نیز به فضای دور زرده ریخته شده که مایع دور زرده ای یا مایع پری وتیلین نامیده می شود.

مرحله 2 (یک ساعت بعد از لقاح):

در این مرحله فضای دور زرده ای نمایان تر شده و در آن ناحیه توده پروتوپلاسمی اولیه در محیط زرده و در قسمت قطب جانوری شکل می گیرد.

مرحله 3 ( 5/2 -2 ساعت بعد از لقاح):

در این مرحله اولین تقسیم کلیواژی در تخم ماهی سفید در دمای °c 16-14 کامل     می شود.

مرحله 4  (5/4-4 ساعت بعد از لقاح یا مرحله چهار سلولی):

در این مرحله دومین تقسیم کلیواژی انجام شده و چهار بلاستومر تشکیل می گردد که در سطح زرده نمایان هستند.

مرحله 5 (5/6 – 6 ساعت بعد از لقاح):

در این مرحله سومین و چهارمین تقسیم کلیواژی صورت گرفته و مرحله 16-8 سلولی می باشد

مرحله 6 ( 5/8-8 ساعت بعد از لقاح):

این مرحله با شروع مورولا مطابق بوده و  در آن مرزهای سلولی کم کم نامشخص شده و سلول ها به سمت دو لایه شدن پیش می روند. پریوبلاست قسمت بیشتری از زرده را می پوشاند.

مرحله 7 (14-10 ساعت بعد از لقاح):

این مرحله تحت عنوان  بلاستولای ابتدائی بوده که از مشخصات آن در ماهی سفید نمایان شدن پلاستودیسک کاملاً برجسته و کلاهک مانند می باشد. در پایان این مرحله بلاستولا هنوز نیمی از زرده را نپوشانده است.

مرحله 8  (18-14 ساعت بعد از لقاح):

این مرحله ، مرحله بلاستولای پیشرفته بوده به طوری که بلاستولا گسترده تر و     برجسته تر شده و حاشیه آن از سطح زرده کاملاً مشخص می باشد. در این مرحله بلاستولا تقریباً نصف زرده را پوشانده است.

مرحله 9  (30-20 ساعت بعد از لقاح):

این مرحله را گاسترولاسیون می نامند. گسترش بلاستودرم بر سطح زرده نشانه عبور از مرحله بلاستولا به گاسترولا می باشد. بلاستودرم در حال پوشاندن بیش از نیمی از زرده بوده که در واقع مرحله شروع تشکیل حلقه جنینی است. بخشی از حلقه جنینی تیره تر و پهن تر شده که ناحیه تولید کننده صفحه جنینی می باشد. قسمت مرکزی بلاستودرم تشکیل اکتودرم خارج جنینی را داده که همراه پری بلاست زرده را پوشانده و کیسه زرده را به وجود می آورد. در انتهای گاسترولا صفحه جنینی شیار دار شده و مرحله نورولاسیون آغاز می گردد.

مرحله 10  (48-30 ساعت بعد از لقاح):

مرحله شروع نورولاسیون بوده و محور جنینی در آن مشخص می گردد. همچنین در این مرحله به تدریج کیل توپردر بخش جمجمه ای واضح تر، دهانه بلاستوپور کم کم بسته، در ناحیه حباب بینایی سلول ها فشرده تر، جنین طویل تر، جوانه دمی قابل روئیت تر، و در اواخر نورولاسیون تقسیمات مغزی شروع و مغزهای جلوئی، میانی و عقبی قابل تشخیص     می شوند.

مرحله 11 (72-67 ساعت بعد از لقاح):

که مرحله اندام زایی است. جنین کاملاً مشخص شده، بخش های اصلی مغز کاملاً واضح و متمایز گشته، اندام بینایی  و وزیکول های شنوایی و اندام بویایی به تدریج شکل    می گیرند.

مرحله 12 (96-84 ساعت بعد از لقاح یا 4-5/3 روزه):

مغزها رشد بیشتری یافته و بطن های مغزی در حال شکل گیری است. عدسی چشم رشد بیشتری کرده و بخش اعظم جام بینائی را پر می کند. در اثر پیشروی حفره پریکاردیال ، سر از روی زرده بلند شده و در انتهای دیگر جنین نیز دم که دارای رشد سریعی شده از زرده جدا می شود. پیگمان هادر سطح زرده افزایش می یابند.

مرحله 13 (128-120 ساعت بعد از لقاح یا 5/5-5 روزه):

ملانوفورها در سطح زرده بیشتر شده ، اولین پیگمان های شبکیه تشکیل گشته ،        حفره های شنوایی مشخص تر ، بطن های مغزی کاملاً شکل یافته، باله های سینه ای در دوطرف بدن مشخص ، سایر باله ها در حال شکل گیری ، روده و کبد گسترش یافته ، هنوز جنین بدون حرکت بوده و علاوه بر شبکه عروقی زرده ، خون به درون رگ پشتی و رگ زیر دمی در جریان است.

مرحله 14 (  150-144 ساعت بعد از لقاح یاجنین 5/6-6 روزه):

جنین حرکات نا منظم داشته ، اصطلاحاً به این مرحله تخم چشم زده نیز می گویند . دم طویل تر شده، باله ها توسعه یافته، بخشی از نخاع در قسمت دمی مشخص بوده، رگ های خونی در ناحیه شعاع های باله دمی تجمع یافته، آئورت مشخص بوده و جریان خون به طور کامل وجود دارد.

مرحله 15( 178-168 ساعت بعد از لقاح یا جنین 5/7-7 روزه):

هنوز سر به جنین متصل، حرکات جنین بیشتر، به راحتی با چشم غیر مسلح قابل تشخیص، باله دمی گسترده تر، جریان خون در باله سینه ای قابل رویت و قلب نیز دارای مقداری خون می باشد.

مرحله 16( 205-192 ساعت بعد از لقاح یا جنین 5/8-8 روزه):

تخم ها تقریباً آماده تخم گشایی، چشم جنین کاملاً سیاهرنگ و باله های سینه ای رشد بیشتری یافته اند. از مشخصات این مرحله شکل گیری بخش های گوش داخلی و نمایان شدن قوس های برانشی می باشد. قلب پر خون است . تعدادی از جنین ها شکفته شده و لارو از آن خارج می گردد. به علت بزرگی و نمایان بودن آن، جنین را تخم چشم دار نیز          می نامند.

مرحله 17 ( 225-216 ساعت بعد از لقاح یا جنین 5/9-9 روزه):

در این مرحله شکفتن کلیه تخم ها انجام شده و لاروها از پوسته کوریونی خارج         می شوند. البته شکفتن تخم ها در این مرحله بسته به دمای آب متفاوت است، به طوری که در دمای °C 16-14 ، بین 5/9-9 روز ثبت شده است. همچنین حرکات اولین لارو خارج شده از تخم، در تخم گشایی سایر تخم ها نیز تاثیر گذار می باشد.

مرحله 18 (240 ساعت بعد از لقاح یا لارو 10 روزه):

در این مرحله باله های سینه ای ، پشتی و دمی رشد بیشتری یافته و خون و عروق خونی در باله ها گسترش بیشتری دارند. دم طویل تر شده و کمی به سمت بالا تمایل دارد، کیسه زرده کوچکتر شده و درون کپسول شنوایی کانال های نیم دایره مشخص می گردد. به جهت وجود کیسه زرده لارو کمی خمیده و قوزدار به نظر می رسد.

مرحله 19 ( 288 ساعت بعد از لقاح یا لارو 12 روزه):

کیسه زرده کاهش یافته ولی هنوز خمیدگی لارو محسوس است. خون قرمز رنگ تر شده و مویرگ های خونی گسترش بیشتری می یابند. کیسه شنا هنوز از هوا پر نشده و دهان نیمه بسته است. تغذیه تنها از طریق جذب کیسه زرده بوده و لاروها کم کم توانایی آمدن به سطح آب را پیدا می کنند.

مرحله 20 ( 336 ساعت بعد از لقاح یا لارو 14 روزه):

با پر شدن بیشتر کیسه شنا لارو بهتر شنا می کند. اندام ها رشد بیشتری می یابند . در حرکات باله ها و سرپوش آبششی، سرعت و هماهنگی بیشتری نمایان می شود. هنوز اندکی کیسه زرده وجود دارد.

مرحله 21 ( 384 ساعت بعد از لقاح یا لارو 16 روزه):

زرده کاملاً جذب شده و تغذیه فعال شروع می شود. به غیر از اعضای تولید مثلی تمامی اندام های دیگر تقریباً شکل اصلی خود را پیدا می کنند.

مرحله 22 (480-432 ساعت بعد از لقاح یا لارو 20-18 روزه):

لاروها بسیار فعال بوده و شنا می نمایند. پیگمان ها در سطح پشتی تراکم بیشتری       یافته اند ، فک ها دارای حرکت و برای تغذیه فعال به اندازه کافی رشد کرده اند.

مرحله 23 (600-480  ساعت بعد از لقاح یا لارو 25-20 روزه):

کیسه هوا کاملاً از هوا پر شده و توانایی شنا کردن به لارو را در هر فاصله می دهد. تنفس به طور کامل از طریق برانشی ها صورت گرفته و لب های بویایی و بینائی کاملاً رشد کرده اند.

مرحله 24 (720-600  ساعت بعد از لقاح یا لارو 30-25 روزه):

بدن کاملاً کشیده و رشد طولی لارو کاملاً محسوس است. شعاع های باله دمی کاملاً گسترده شده و طول لارو به 9-8 میلیمتر می رسد. اندام های داخلی نیز رشد بیشتری یافته و پیگمان های رنگی در پشت بدن، روی شعاع های باله دمی و داخل بدن مشخص تر می باشند.

نهایتاً لاروهای پیشرفته به استخرهای خاکی غنی شده از کوددهی معرفی شده و لاروها تغذیه از موجودات زنده غذائی را شروع می نمایند.

منبع: شیلات 88

مراحل پرورش ماهی خاویاری از جنینی تا رهاسازی در دریا

مراحل پرورش ماهی خاویاری از جنینی تا رهاسازی در دریا

سیر مراحل جنینی تا تشکیل لارو:
یک تا دو ساعت قبل از انتقال تخم های لقاح یافته و لزج گیری شده با گل رس در داخل انکوباتورها آنها را برای مدت 30 دقیقه با یک محلول غلیظ فرمل( محلول 20 میلی لیتر فرمل با غلظت 40 درصد، در یک لیتر آب) ضدعفونی می نماییم و بعد تخم ها را با آب شیرین صاف و تمیز شستشو می دهیم. در صورت عدم دسترسی به فرمل این عمل را می توانیم با یک محلول غلیظ پرمنگنات پتاسیم انجام دهیم.
شرایط فیزیک و شیمیایی نمو تخمها:
حرارت
تخم های هرگونه از انواع ماهیان خاویاری در شرایط تکثیر مصنوعی احتیاج به حرارت محیطی ویژه ای دارند تا مراحل جنینی خود را به خوبی طی کرده و تبدیل به لارو گردند. این حرارت مطابق حرارت فصول تخمریزی در محل زادگاههای طبیعی آنها در رودخانه هاست که برای ماهی دارکول (Acipenser stellatus) 15 تا 22 درجه سانتیگراد، تاس ماهی ( A. gueldenstaedtii & A. persicus) 15 تا 20 درجه سانتیگراد و برای فیل ماهی (Huso huso) 8 تا 15 درجه سانتیگراد است.
در طول مدت دوره نمو تخم، بالا رفتن درجه حرارت آب در دستگاه ماهی کشی خطرناک نخواهد بود. برعکس، افت ناگهانی درجه حرارت موجبات مرگ و میر زیاد تخم های جنین دار را فراهم می سازد.

اکسیژن
اکسیژن محلول آبی که سطح بالای تخم های داخل دستگاه ماهیکشی را می پوشاند باید مرتباً اندازه گیری شود و مقدار آن نباید از 5/6 میلی گرم در لیتر کمتر باشد ولی مقدار اکسیژن مطلوب در مراحل مختلف رشد جنین بین 8 تا 10 میلی گرم در لیتر می باشد.

PH
PH آب در مناطق تخمریزی بیشتر اوقات کمی قلیایی است بین 7 تا 8 و حداقل و حداکثر واکنش قابل تحمل 5/6 تا 8 می باشد.

نور
هیچگونه اطلاعات دقیق در مورد اثر نور در دست نمی باشد، ولی در عین حال دیده شده است که اثر تابش مستقیم نور خورشید ایجاد کندی در رشد می کند و گاهی سبب پیدایش نوزادان درشت بد شکل می گردد. به همین جهت در عمل از تابش مستقیم نور شدید روی دستگاه های ماهیکشی جلوگیری می نمایند.

طرز کار دستگاههای ماهی کشی:
برای دستگاه های یوشچنکو، هر مخزن آنها را با 5/1 کیلوگرم تخم های لقاح یافته ای که قبلاً با گل رس عمل آوری شده پر می نماییم. گاهی اوقات ممکن است به طور اضطراری در هر مخزن دستگاه 5/2 کیلوگرم تخم بریزیم که در این صورت طی مراحل رشد جنین باید کاملاً تحت مراقبت دقیق قرار گیرد. جریان آب باید برای هر یک کیلوگرم تخم 2/0 لیتر در ثانیه باشد.
برای دستگاه های ماهیکشی فدچنکو مقدار تخم باید برای هر مخزن یک کیلوگرم(حداکثر 5/1 کیلوگرم) و جریان آب دست کم 05/0 لیتر در ثانیه( برای یک کیلوگرم تخم) باشد.
در هر دو دستگاه آب منظماً در مخزن ها از زیر به طرف رو در جریان است. در موارد اضطراری که حرکات مکانیکی دستگاه ها متوقف گردد برای جلوگیری از این باز ایستادگی، تا ترمیم حرکات مکانیکی، کار را با دست انجام می دهیم بدین ترتیب که حرکات مخزن ها را هر یک تا دو بار در دقیقه با دست تأمین کرده و آب آنها را هر دو ساعت یکبار تعویض می نماییم.
در تمام طول مدت مراحل رشد جنین باید عملکرد مکانیکی خوب دستگاه های تفریحگاه، دبی آب و مقدار اکسیژن محلول آن، بهداشت محیط و سلامت تخمها تحت مواظبت دقیق قرار گیرند.

مراقبت های لازم طی مراحل رشد جنین:

سالم سازی آب
آبی را که دستگاهها را تغذیه می نماید تحت تاثیر اشعه ماوراء بنفش قرار می دهیم( سه لامپ بخار جیوه ای هر یک به قدرت KW1) این اشعه علاوه بر تاثیر روی میکروارگانیسم های مختلف آب، بیشتر برای از بین بردن خطر قارچ ساپرولگنیا به کار می رود.

سالم سازی تخم ها
در طول مدت رشد جنین به ویژه در آغاز رشد، قارچ ساپرولگنیا می تواند به تعدادی از آنها، به ویژه به تخمهای بارور نشده یا بارور شده با چندین اسپرماتوزوئید حمله نماید. تخمهایی که تحت تاثیر این قارچ مریض و تخریب می گردند در اثر انعقاد آلبومین تار و سفید شده و به راحتی از تخم های سالم تمیز داده می شوند.
سالم سازی تخم ها معمولاً با فرمل انجام می گیرد. این برنامه می تواند برای معالجه بیماری یا جهت پیشگیری از بروز آن به موقع اجرا گذاشته شود. برای اجرای امر جریان آب را قطع می کنیم و سپس یک محلول ضعیف فرمل را که از پیش( به نسبت 15 میلی لیتر فرمل 4 درصد در یک لیتر آب) تهیه کرده ایم، به آهستگی از طریق سطح داخلی جدار مخزن های دستگاه ماهیکشی وارد آنها می نماییم. بعد تخم ها را به آهستگی با دست بهم می زنیم. با این کار تخم های آلوده و به ساپرولگنیا سطحی می شوند و آنها را به کمک یک سیفون به طرف خارج هدایت می نماییم. طول مدت این مداوا بین 10 تا 12 دقیقه می باشد.
در طول مدت رشد جنین مراحلی وجود دارد که تخم ها نباید مورد تحریک قرار گیرند، این مراحل آغاز شکل گیری جنین و آغاز تشکیل بخش دمی و بالاخره در تاس ماهی آخرین روز شکوفایی تخم می باشد.
در صورت پیدایش ساپرولگنیا در تفریخگاه، درمان ترجیحاً باید در مراحل29-28 (ظهور ضربان قلب در جنین) و در مرحله 32 ( مرحله چرخش جنین) انجام پذیرد.
در صورتی که هدف مربوط به پیشگیری از آلودگی تخم ها باشد ضدعفونی می تواند در مرحله 15 و 16 رشد جنین انجام گیرد( مرحله ای که توده ویتلین کاملاً قابل رؤیت می باشد).

درصد مرگ و میر
درصدهای مرگ و میر معمولاً در مرحله 5( چهار بلاستومر)، مرحله 16 و مرحله 32 (مرحله چرخش جنین) متمرکز می باشند. درصدهای مرگ و میر این مرحله تقریباً روی 100 عدد تخم به عنوان نمونه محاسبه می گردد.
برای مرحله 32 بین 20 تا 25 درصد و حتی 30 درصد مرگ و میر برای همه گونه ها در نظر گرفته می شود. فیل ماهی بین سایر گونه های ماهیهای خاویاری شاید تنها گونه ای است که در طول مراحل رشد جنین حداکثر تلفات را به همراه دارد. کارشناسان علت را به دو مسئله مختص به این ماهی نسبت می دهند که یکی از آنها مربوط به مقدار زیاد تخمی است که از هر فیل ماهی مولد ماده بدست می آید و دیگری اختلاف کیفیت زیادی که در تخم های حاصله از تخمدانهای آنها مشاهده می گردد. به علاوه اینکه، فیل ماهی ماده مولد هر چه پیرتر باشد و تخمهای بیشتری هم بدهد شانس بارور نشدن درصد قابل ملاحظه ای از تخمهای آن در لقاح مصنوعی بیشتر خواهد بود.

شکوفایی تخم ها و خروج لاروها
وقتی لاروها به صورت انبوه از تخمها خارج گشتند دستگاهها را باید متوقف نمود ولی تجدید آب باید همچنان در مخزن های متوقف محتوی لاروها برقارر باشد. شکوفایی تخمها و خروج لاروها از آنها برای یک روز و حتی دو تا سه روز ادامه می یابد.
در دستگاه های یوشنکو لاروها کم کم از درون مخزن ها برداشت می گردند ولی از دستگاههای فدچنکو لاروها مستقیماً از طریق یک وسیله تخلیه خارجی بدون دخالت دست به داخل یک ظرف منتقل می گردند. در بین لاروهایی که در لحظات آخر از تخمها خارج می شوند تقریباً بین 12 تا 15 درصد لاروهای با اشکال غیر طبیعی مشاهده می گردند که کلیه آنها را باید از جریان تکثیر خارج و منهدم نمود.

انتقال لاروها به حوضچه های پرورش بچه ماهی:
این بخش از کار بین سه هفته تا یکماه به طول می انجامد و دارای مراحل زیرین است:
1. آماده کردن حوضچه هاوریختن لاروهادرآنها:
حوضچه ها را به خوبی شستشو داده و تمیز می نماییم. سپس آنها را به بلندی 15 تا 20 سانتیمتر از آب پر می کنیم و بعد لاروها را که همان روز از تخم خارج گشته اند به داخل این حوضچه ها منتقل می نماییم.
وزن متوسط لاروهای که از تفریخگاه خارج و به داخل حوضچه ها منتقل می شوند بر حسب گونه های مختلف ماهی های خاویاری به شرح زیر می باشد:
- لارو دراکول 8 میلی گرم
- لارو تاس ماه 10 میلی گرم
- لارو فیل ماهی 22 میلی گرم
شمارش لاروها عینی و به وسیله ظروف شاهدی که از قبل ظرفیت آنها برای تعداد یک هزار قطعه لارو از هر یک از سه گونه ماهیهای خاویاری فوق تعیین گشته اند انجام می گیرد. حمل لاروها به حوضچه ها به تعداد 3 تا 4 هزار قطعه در سطل هایی که دارای 10 لیتر آب می باشند انجام می گیرد.
تعداد لاروی که در حوضچه های گرد تیپ و نیرو به قطر 5/2 متر منتقل می نماییم برابر 30 هزار قطعه و برای حوضچه با قطر 3 متر 40 هزار قطعه می باشد. در استخر اخیر جریان آب به مقدار 17/0 لیتر در ثانیه از نخستین تا هشتمین روز استقرار لاروها در آن برقرار می گردد که این جریان از روز هشتم تا دوازدهم به مقدار 34/0 لیتر در ثانیه افزایش حاصل می نماید.

لاروهای ماهی های خاویاری مختلف در این حوضچه ها بر حسب گونه ماهی تا رسیدن به وزن های زیرین نگهداری می شوند.
- دراکول 60 تا 80 میلی گرم
- تاس ماهی 80 تا 100 میلی گرم
- فیل ماهی 100 تا 200 میلی گرم

2. تغذیه لاروها :
تغذیه لاروها در روزهای اول از طریق جذف ذخایر ویتلین محتوی کیسه زرده خود و در عین حال به وسیله تغذیه از میکروارگانیسم های ریز موجود در محیط مانند کوپه پودها و دافنی ها که طبعاً قادر به عبور از صافی بخش ورودی آب به حوضچه ها بوده اند تامین می شود. به علاوه برای تغذیه بهتر لاروها مقدار زیادی از کرم سفید کم تار زنده( اولیگوخت) ساطوری شده را نیز به نسبت 3 گرم برای هر یک هزار قطعه لارو در سطح حوضچه به طور پراکنده می ریزیم. به تجربه ثابت شده است که تغذیه لاروها با کرم اولیگوخت در این مرحله از پرورش به طور جالب توجهی به رشد آنها کمک نموده و به مقدار قابل ملاحظه ای از مرگ و میر آنها جلوگیری می نمایند.
تغذیه لاروها با این غذا در دو روز اول زندگی آنها یک بار و هر بار در ساعت 10 صبح انجام می گیرد. ولی از روز سوم یا چهارم به بعد این تغذیه دوبار در روز یکی در ساعت 8 صبح و دیگری در ساعت 3 بعدازظهر به موقع اجرا گذاشته می شود. به هنگام توزیع غذا در حوضچه ها شدت جریان آب آنها را کندتر کرده و به مقدار 06/0 لیتر در ثانیه می رسانیم، زیرا این امر به لاروها اجازه می دهد که با سهولت بیشتر از طعمه وارده در محیط خود تغذیه نمایند.
پس از 7 تا 10 روز از سپری شدن زندگی لاروها و جذ کامل ویتلین کیسه زرده بر حسب درجه حرارت آب حوضچه های پرورشی و گونه های ماهیان خاویاری مربوطه، بچه ماهی ها به طور فعال شروع به تغذیه از دانه ها و قطعات درشت تر غذا می نمایند که این فعالیت در مقطعی از افزایش تدریجی درجه حرارت آب بیشتر می گردد.
ماهی های جوان سریعاً با مصرف این غذای ساخته شده سازش حاصل می نمایند. در عین حال باید افزود که با رسیدن وزن بچه ماهی ها به 300 میلی گرم، اضافه کردن کرم های کم تار درسته( اولیگوخت) به غذای آنها رژیم غذایی را از تناسب مطلوبی برخوردار می نماید. از وزن 500 میلی گرم به بعد می توان به عنوان غذای زنده از سخت پوست« آرتمیاسالینا» استفاده نمود. ضرایب مصرف کرم کم تار سفید( اولیگوخت)، آرتیماها و دافنی ها به وسیله ماهیان خاویاری به ترتیب به نسبت های 2، 4 و 6 می باشد.

3. حراست لاروهاونوزادهادرطول مدت پرورش درحوضچه ها:
در طول مدت پرورش لاروها و بچه ماهیها، چهار نفر در دو دسته جداگانه باید از ساعت 8 صبح تا 5 بعدازظهر همان روز مراقبت های لازم را در تغذیه و پاکیزه کردن حوضچه های پرورشی در کارگاه های نسبتاً بزرگ به عهده داشته باشند. در عین حال یک نظارت کامل شبانه روزی نیز باید به وسیله دو نفر( هر یک با 12 ساعت کار) از کل حوضچه های پرورشی به عمل آید.
حوضچه ها باید مرتباً دو بار در روز هر بار قبل از دریافت غذا مورد نظافت قرار گیرند که این عمل به کمک یک سیفون مکنده با خارج کردن غذای مصرف نشده در معرض فساد و همچنین جسم لاروهای مرده که در ته حوضچه ها رسوب کرده اند انجام می گیرد.
درجه حرارت حوضچه ها روزانه سه بار در ساعت های 7 صبح، یک و 7 بعدازظهر یادداشت می گردد. مقدار اکسیژن محلول در آب هر 5 روز یک بار در 4 یا 5 بعدازظهر و همچنین در موارد بالا رفتن درجه حرارت و مرگ و میر همه روزه اندازه گیری می شود. مصرف اکسیژن نزد لاروهای تاس ماهی در چهارمین و پنجمین روز بعد از پیدایش آنها بالا می رود.
نزد لاروهای ماهی دراکول این مصرف از روز سوم و چهارم بعد از خروج از تخم افزایش می یابد. لاروهای فیل ماهی از روزهای سوم و چهارم بعد از خروج از تخم درجه حرارت بالاتر از 20 درجه سانتیگراد را به سختی تحمل می کنند که در این حال به اکسیژن محلول در آب بیشتری نیاز دارند.
برای کنترل رشد و سلامت لاروها باید هر 5 روز یکبار تعداد 20 تا 25 عدد از آنها از هر حوضچه برداشت گردد. این کار به شکل تخمینی به تناوب روی لاروهای موجود در حوضچه ها انجام می گیرد، بدین ترتیب که وضع مجتمع لاروها را به نحوی به هم می زنیم که تقریباً به شکل یکنواختی در داخل حوضچه منتشر گردند در این موقع بلافاصله بخشی از حوضچه را برابر سطح آن محدود می کنیم و در این قسمت از آب تعداد بچه ماهی ها را شمرده و با ضرب کردن آن در عدد 10 تعداد کل لاروهای حوضچه را تخمین می زنیم و عدد بدست آمده از قطعات را با عدد حاصل از کنترل قلبی مقایسه کرده و تعداد تلفات احتمالی را بدست می آوریم.

4. درصد مرگ و میر لاروها:
به هر صورت در طول مدت این مرحله، وضع بهداشتی داخل حوضچه ها باید در سطح عالی باشد. در عین حال بررسی و محاسبه مرگ و میر تعداد لاروها نیز از اهمیت اقتصادی خاصی برخوردار می باشد. درعمل نسبت مرگ و میر نزد دراکول و تاس ماهی در حدود 30 درصد می باشد. نزد فیل ماهی این نسبت به 40 درصد می رسد که این امر بیشتر به حالت همجنس خواری این ماهی مربوط می باشد. به همین جهت هرگاه نوزادهای این ماهی به وزن 120 میلی گرم رسیدند آنها را از جمع افراد ریزتر خارج می کنند. به علاوه همان طور که قبلاً نیز بیان گردید لاروها و نوزادهای این ماهی نسبت به بالا رفتن درجه حرارت نیز حساسند.
هرگاه تعداد لاروهای تلف شده کم و همچنین مرگ و میر به شکل توده ای در داخل آنها ظاهر شود در این صورت لازم است همه روزه تلفات حاصله را برای بدست آوردن تلفات نهایی یادداشت کنیم.

5. کنترل رشد بچه ماهی ها در داخل استخرها:
این آخرین مرحله کنترل در پرورش بچه ماهیان خاویاری به حساب می آید. برای رسیدن به نتیجه خوب در پرورش نباید از مدیریت جدی استخرها غافل ماند. در اینجا اقدامات مختلفی را که باید در طی این مدیریت انجام پذیرد به ترتیب تشریح می نماییم و برای این کار اول پاییز را که استخرها خالی می باشند نقطه شروع کار به حساب می آوریم. در این زمان است که باید برای تولید بچه ماهی برای فصل بعد اقدام لازم به عمل آورده که خود دو دوره پرورش را نیز در بر می گیرد.

6. تخلیه و آماده کردن استخرها:
استخرها را معمولاً در اواخر ماه جولای و اوایل آگوست از وجود بچه ماهیها خالی می کنند. بدین ترتیب مقداری وقت باقی می ماند تا استخرها را بتوان تمیز کرده و کف آنها را در پاییز شخم زد( دیسک زدن). در عین حال، خشک کردن بعضی از استخرها به علت بالا بودن سفره آب زیر زمینی غیر ممکنست که این امر خود موقعیت را برای رشد گیاهان هرز داخل استخرها مستعد می نماید به طوری که بعدها با وجود انجام ریشه کنی باز هم مقداری از این گیاهان تا آخر دوره پرورش در کف باقی مانده و خود به هنگام خالی کردن بچه ماهی ها از استخر تعدادی از آنها را به شکل تله ای در لابلای خود نگه می دارند و سبب تلف شدن آنها می شوند.
در شخم زدن قبل از برگرداندن خاک، کف استخر را چند روزی به حال خود می گذاریم تا خشک شود. همچنین قبل از شخم زدن می توان بر حسب هر یک هکتار، 5/2 تن کود حیوانی را در کف استخر پاشید و سپس با شخم زدن خاک را مخلوط نمود. اگر دادن کود حیوانی در پاییز میسر نشد می توان این کار را در بهار انجام داد ولی این بار کود را در تمامی حاشیه استخر، روی لبه های مرب آن پخش می نماییم که در این صورت به هنگام پر کردن استخرها از آب، جهت جلوگیری از معلق شدن و صعود ذرات کود به طرف سطح آن روی آنها را با مقداری خاک رس می پوشانیم. شخم زدن کف را دوبار پشت سرهم با دیسک انجام می دهیم و به دنبال آن خاک را برگردان کرده و بعد استخر را از آب پر می کنیم.
استخر را با کمی آب پر می کنیم( به ارتفاع کمتر از یک متر)، با این عمل آب از گرمای لازم برخوردار شده و خود بستر مناسبی برای رشد پلانکتونها و بنتوس ها می گردد. وقتی این رشد به حد کافی رسید دوره اول پرورش آغاز می گردد. توسعه رشد پلانکتونها و بنتوس ها را می توان با اضافه کردن 10 کیلوگرم دافنی های مولد در هر هکتار استخر تقویت نمود.

سوم- پرورش بچه ماهی ها:

دوره اول پرورش
این دوره برای ذخیره دار کردن استخر با بچه فیل ماهی ها که پیش رس و وزن آنها بین 100 تا 120 میلی گرم می باشد انجام می گیرد. بچه فیل ماهی ها معمولاً در آخر ماه مه به این وزن می رسند.
هر استخر با 75 هزار عدد بچه فیل ماهی در هکتار ذخیره دار می شود. برای این کار معمولاً بچه فیل ماهی ها را به طور پراکنده در نقاط مختلف استخر می ریزند. بچه فیل ماهی ها به طور متوسط به مدت یک ماه در استخرها نگهداری و تغذیه می شوند که در آخر این زمان وزن متوسط هر عدد از آنها باید به 3 گرم برسد. مقدار مرگ و میر بچه فیل ماهی ها در این دوره به 30 درصد بالغ می گردد.
قبل از شروع دوره دوم پرورش که از آخر ماه ژوئن آغاز می گردد استخرها به مدت 3 تا 4 روز برای خشک شدن خالی نگهداشته می شوند. این امر اجازه می دهد که کف استخر دوباره فعال گردد و همچنین کشته شدن بچه فیل ماهی هایی که ممکنست لابلای گیاهان به تله افتاده و احیاناً زنده مانده اند با ذخیره دار شدن مجدد استخر از نوزادان جوان فیل ماهی، مبادرت به همجنس خواری ننمایند. گاهی اوقات هم جهت اطمینان بیشتر برای از بین بردن این بچه فیل ماهی های باقیمانده در استخر مقداری کلر فعال نیز به محیط اضافه می کنند.


دوره دوم _پرورش:
در این دوره، استخرها با نوزادان جوان دراکول و تاس ماهی ذخیره دار می شوند. با توجه به اینکه از غنای کف استخرها از کود و بنتوس ها، در طول مدت پرورش بچه فیل ماهی ها در دوره اول پرورش به مقدار زیاد کاسته می شود، لذا استخرها با تعداد کمتری از نوزادان جوان دراکول و تاس ماهی ذخیره دار می گردند( 50 هزار عدد در هکتار).
وزن متوسط این نوزادان جوان برای دراکول 60 تا 80 میلی گرم و برای تاس ماهی 80 تا 100 میلی گرم می باشد. یکماه بعد یعنی آخر ماه جولای حداقل وزن بچه ماهیهای پرورش یافته دراکول به 5/1 گرم و تاس ماهی به 2 گرم می رسد که در این موقع آنها را به طرف دریا رها می کنند. مقدار تلفات بچه ماهی ها برای این دو گونه در دوره دوم پرورش 50 درصد می باشد.

کنترل در طول مدت پرورش:
بر حسب نوع عوامل محیطی، تعداد دفعات کنترل در طول مدت پرورش بچه ماهی ها به فاصله 5 تا 10 روز یکبار خواهد بود.
هر 5 روز یکبار مقدار اکسیژن محلول در آب( بین ساعت 4 تا 6 صبح)، پی ایچ و قابلیت اکسیدابیلیتی آب را اندازه گیری می کرده، از توده زنده آب( پلانکتونها و بنتوس ها) کنترل کیفی و کمی به عمل می آوریم. هر 10 روز یکبار نیز ده عدد از بچه ماهی ها را توسط یک ترال کوچک از هر استخر برداشت می نماییم و رشد طولی و وزنی هر یک از آنها را تعیین کرده و همچنین محتویات معده آنها را از نظر مقدار و نوع غذا مورد بررسی قرار می دهیم که این امر اجازه می دهد تا نسبت تولید و مصرف دافنی ها و شیرونومیده ها را تعیین نماییم، زیرا سخت پوستان و شیرونومیده ها مهمترین پلانکتونهای غذایی طبیعی موجود در استخرها می باشند. در درجات بعدی می توان وجودکلادوسرها، پاروپایان یا کوپه پودها، روتیفرها شکم پایان یا گاستروپودها را در معده بچه ماهیها مورد بررسی قرار داد که در صورت عدم وجود همه اینها اوستراکودها مورد جستجو قرار می گیرند.
نسبت اندازه بین طعمه و شکارچی خیلی متفاوت است. اندازه طعمه مورد شکار باید کمتر ز 50 درصد اندازه بچه فیل ماهی شکارچی باشد. این اندازه طعمه برای دراکولها و بچه تاس ماهی ها به عنوان شکارچی تقریباً برابر می باشد.
صید، حمل و نقل و رهاسازی بچه ماهی ها به طرف دریا:
برای صید ماهیهای جوان یک قفس ویژه در دهانه درب خروجی استخر پرورش قرار می دهیم و درب خروجی را تا درصدی باز می کنیم به طوری که سطح آب استخر به طور آهسته پایین برود. بچه ماهی های جوان به طور مرتب در قفس جمع آوری و از آنجا در تانک های آبی که روی کانال خروجی قرار دارند وارد می شوند و مورد شمارش قرار می گیرند و نهایتاً به طرف دریا رها می گردند.( Charlon et Williot., 1978).